WWW.NAUKA.X-PDF.RU
- , ,
 


 >>  - , , .
Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 10 |

STRATEJ THLL STRATEJ THLL Azrbaycan Respublikasnn daxili v xarici siyastin, beynlxalq mnasibtlr dair analitik jurnal Say 2 (13) 2015 STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015 STRATEJ ...

-- [ 3 ] --

Tdqiqatlarn fikrin gr, hr iki kampaniya hm d daxili siyasi v iqtisadi problemlrdn amerikallarn diqqtini yayndrmaq vasitsi olmudur. ox az sayda mtxssis thdidlrin xarakterind v mhariblrin tbitind ba vermi dyiikliklrin adekvat drk olunmas yolundak obyektiv tinliklr dair mvzunu inkiaf etdirmidi.

2. Postmodern mharibnin strateji xsusiyyti: srt v asimmetriya

Hrb elmindn mharibnin aparlmas il bal mlum olan strateji hcum v mdafi faktoruna postmodern mrhl daha birini - srt faktorunu lav edir.

Digr maraql mqam is II Dnya mharibsindn sonra onillrdir davam edn dnya gclri hesab ediln lider lklr arasnda savalarn artq tarix qovumasdr. Bu gn ksr hallarda onlar z gclrini zif lklr qar ttbiq edirlr. Bu da masir mharibnin mnaqi tiplrinin radikal dyimsin dlalt edn daha bir amildir [22].

Deyilnlrdn bel bir mntiqi ntic xr ki, postmodern mharibnin elmi mnzrsi, grnr, artq hazrk dvrd hrb elminin konseptual sistemlri,

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

masir siyastnaslq v geosiyastin elmlraras bazasnda myyn inkiaf ld ed bilr.

n yeni mharibnin mahiyytind hlledici yer tutan informasiya amili il yana, siyasi amilin d qabarq nzr arpmas nzrdn qarlmamaldr.

Bel ki, n yeni hrbi-texnoloji inqilabn nailiyytlrin gvnrk hrbi mliyyatlarla bal sasn daltsiz siyasi qrarlarn, sanksiyalarn verilmsi d yeni nsil mhariblr xas olan chtlrdndir.

Nhayt, hrbi mliyyatlarla bal veriln sanksiya-qrarlarn ikili standartlar siyastin tabe etdirilmsi postmodern mrhlnin ayrlmaz xsusiyytin evrilmidir.

Mharib haqqnda masir nzriyynin yaradclarndan olan K.Klauzevitsin (1780-1831) sas xidmtlrindn biri, fikrimizc, mhz ondan ibartdir ki, o, ilk df olaraq mharibni hrb v siyastin, baqa szl desk, dvlt siyastinin zorak, yni silahl mbariz vasitlri il davam kimi xarakteriz etmidir [6, s. 212] Alman alimi Herfred Munkler znn Yeni mhariblr adl kitabnda qeyd edir: Klauzevits mharibni z simasn daimi olaraq mxtlif sosialsiyasi raitdn asl olaraq dyin v qarlql olaraq hm d raiti dyidirn sl buqlmun (xameleon) kimi tsvir edirdi. Klauzevits bu metaforan mharibnin elementini (1.ilkin element kimi zorakl; 2. strateqlrin yaradcl, missiyas; 3. qrarlar qbul edn siyastilrin rasionall kimi) misal gtirmkl izah edirdi [5, s.42].

Bu, tkc hrbi siyastnasln kateqoriyas kimi mharibnin trifi deyil, hm d dvlt siyastini mharibnin myynldirici imperativi kimi tdqiq edn sistemli thlilin balanc mddasdr. Mhz dvltin siyasi mqsdlri onun hrbi tkilatnn sistemyaradc faktorlarn tkil edir. Siyasi mramlar mqsd, mharib is yalnz vasitdir, he vaxt vasitni mqsdsiz tsvvr etmk olmaz. Klauzevits mharibnin siyasi mqsdlrini mhdud (dmnin suverenliyini qismn mhdudladrmaq) v qeyri-mhdud (dmni siyasi chtdn tam mhv etmk) mqsdlr blrd. Siyasi mqsdlr siyasi sistem trfindn hyata keirilirs, hrbi mqsdlr silahl qvvlrl nail olunur. Msln, tcavz thlksinin mlum strateji nv tarazl il (qorxu balans) qarsnn alnmasn siyasi, onun ba verdiyi halda cavab zrbsi il dmn iqtisadiyyatnn iflic edilmsini hrbi (strateji) mqsdlr aid etmk lazmdr. Lakin mqsdlrin grnn ziddiyyti nv tarazlnn smrliliyi il cavab zrbsinin smrliliyi arasndak drin birliyi, daxili laqni v qarlql rtlndirmni pozmur [bax: 8].

lav etmk istrdik ki, Klauzevitsin klassik mhariby verdiyi izahnda onun dymsini rtlndirn amillr srasnda srt v informasiyann ksini tapmamas bir daha postmodern mharib nzriyysinin formalamasna zrurt olduunu sbut edir.

n yeni mharibd istifad olunan vasitlrin spektri srt faktoru il yana, nnvi tbliat v tviqatdan balam yeni texniki vasitlrin ttbiqin qdr dyiir. Texnoloji yeniliklrin informasiya-psixoloji tsir metodlar il

   

optimal formada istifad etmk qabiliyytidir. Bu, ona gr vacibdir ki, milli gcn yalnz bir mnbyin saslanmaq dzgn deyil: bel ki, birtrflilik ox vaxt kampaniyann smrliliyinin azalmasna gtirib xarr v dmnin hcuma adaptasiyasn ynglldirir.

Bel mliyyatlarn drdnc stnly d qeyd olunur. O, hrbi mliyyatlara v kampaniyann digr itiraklarna rhbrlik ednlrin sx qarlql laqsini stimulladrr. Bellikl, tin dmnl qardurma raitind shv v uyunsuzluq ehtimal azalr.

Nhayt, beinci stnlk ondan ibartdir ki, nticy hesablanm mliyyatlar bk mhariblri aparlan rait n daha yararldr: bel mliyyatlarn nzriyyilri dmni mrkkb v adaptasiya qabiliyytli sistem kimi nzrdn keirirlr. Nticy hesablanm mliyyatlar konsepsiyas kinci raq mharibsind informasiya mliyyatlar zaman uurla snaqdan keirilmidir. Bu kampaniya zaman raqa qar psixoloji mharib 50 mln.





vrq v yzlrl saat radio v televiziya verililrinin kmyi il aparlmdr.

2003-c il raq kampaniyasnn gediind amerikal hrbilrin tinliklri kifayt qdr olmudur. Bu, hr eydn vvl, kampaniyann yerst hisssin aiddir. Hrbilr kampaniyann siyasi-hrbi mqsdlri il bal onlarn qarsnda qoyulmu qeyri-adi hrbi vziflrin hdsindn byk tinlikl glirdilr. raq liderinin devrilmsin nail olmaq Vainqtonun sas vzifsi idi. Buna gr d raqda mqsdlrin seilmsi ox spesifik formada hyata keirilirdi [9, s.48].

Kampaniyann hava elementlri planladrlan zaman amerikal hrbilr, hr eydn vvl, raqn elit v kfiyyat hisslrini mhv etmy alrdlar. Hava zrblri el endirilmli idi ki, bu zaman raqn hrbi v siyasi rhbrlrinin, hminin terroru adlandrlan v kampaniya zaman raq razisind olduqlar gman ediln xslrin mhv edilmsi ehtimal yksk olsun. Mqsdlrin seimind bunun prioritet kimi gtrlmsi xarici liderlri ldrmk praktikasndan imtina haqqnda Vainqtonun vvlki byanatlar il ziddiyyt tkil edirdi.

Ayr-ayr terroru liderlrin aradan gtrlmsi praktikas hl B.Klinton (1993-2000) administrasiyas zaman formalamd. 1998-ci ilin avqustunda Amerika xsusi xidmt orqanlar v hrbilri Tomaqavk raketlrinin kmyi il sama bin Laden qar sui-qsd tkil etmy chd gstrmidilr, lakin bu chd uursuz olmudu. 2001-ci il 11 sentyabr hadislrindn sonra is Konqresd Senat v Nmayndlr Palatas prezident terrorizm qar mharibd lazmi qvvdn istifad etmk hququ vern birg qtnam qbul etdilr. Nticd, terrorularn balarn mhv etmy icaz vern prezident direktivlri hquqi sasa malik oldu [15].

O zamandan balayaraq, oxar mqsdlrin seilmsi btn elektron kfiyyat vasitlrinin kmyi il fasilsiz olaraq aparlm, real zaman rejimind hdfin mhv edilmsini is AB HHQ Hava mliyyatlar Mrkzinin Hrbi mliyyatlar bsi rivsind yaradlm evik hdflm xsusi qrupu (time-critical targeting cell) tmin etmidir.

STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015

Son illrin tcrbsi hdfin bel mhv edilmsinin yksk smrliliyini gstrmidir, lakin problemlr d kifayt qdr tez z xmd. Bzn bu v ya digr hdfin mhv edilmsi haqda sanksiya gecikir v qrarlarn qbul edilmsinin aa srti kfiyyat sistemlrinin v ati idar vasitlrinin yksk texniki imkanlarna uyun glmirdi.

kinci raq mharibsi hrbi-texnoloji baxmdan ox rvan getmidir. Onun siyasi mqsdlrinin reallad mbahislidir. Kampaniyann qsamddtli hrbi mqsdlrin AB siyasi rhbrliyinin gstrilrin uyun olaraq qsa mddtd v minimal itkilrl nail olunmudu, lakin uzunmddtli siyasi mqsdlr yolunda rsmi Vainqton bir sra tinliklrl zlmidi. raqda Amerika maraqlar n optimal hesab ediln rejim yaradlana qdr Birlmi tatlarn hrbi potensial bel onlarn hyata kemsini tmin ed bilmmidi.

kinci raq mharibsi tamamil nticy hesablanm mliyyatlar konsepsiyas sasnda planladrlm ilk kampaniya idi, lakin o gstrdi ki, texnologiya z-zlynd qarya qoyulan mqsdlr nail olma tmin etmir. Mmkndr ki, amerikal siyastnaslar bunu bir daha drk edrk teztez Klauzevitsin ideyalarna qaydrlar. Bu zaman onlar daha ox bu ideyalarn sovet dvr n xarakterik olan sadldirilmi rhin saslanrdlar.

K.Klauzevitsin z mhariby hmi siyasi mbariznin ifrat, son v bu mnada mstsna fazas kimi baxmdr [6]. z dvrnd V..Lenin mharib v siyasti balansladrmaa, birincini sadc ikincinin tbii formalarndan biri kimi tqdim etmy almd. Paradoksal olsa da, hazrda dnyan mhariblr qrq edn qlobal gclrin geosiyastind d faktiki olaraq Klauzevitsin leninsaya rhi stnlk tkil edir. Daha dorusu, mxtlif hrbi-siyasi texnologiyalarn ttbiqi ad altnda onun kimi mhariby tamamil haqq qazandrr, mharibni dnya ictimaiyyti v siyastilrinin gznd beynlxalq mnasibtlri tnzimlyn sravi, adi vasit kimi tqdim edirlr. Lakin alman strateqin anlamnda mhariblr hmi z-zlynd hrbi qlb n deyil, siyasi mqsdlr nail olmaq n aparlr. Halbuki, hazrda siyasi qrar v mlahizlrin hrbi mliyyatlara tsir v thrik drcsi dyimidir.

Siyasi mlahizlrin hrbi mliyyatlara tsir edrk hrbi qlbnin ld edilmsin mane olmas ifrat nqtdir. gr raq kampaniyasnn tcrbsinin drk edilmsi sas gtrls, onda bel ntic cxarmaq olar: hrbi kampaniyann siyasi mqsdlrinin sadc nzr alnmas tam dolun siyasi qlby nail olmaq n kifayt deyildir.

   

Masir mhariblrin xsusiyytlri haqqnda tsvvrlri asimmetriya faktorunun kmyi il dqiqldirmk olar. Asimmetriya termini getdikc daha ox tdqiqatlarn diqqtini clb edir, lakin ox vaxt o, dzgn istifad olunmur [13, s.21].

   

olmasna xidmt edir. Daha maraqls is iallq siyasti il zn xlmaz duruma, lkni is tcrid edilmi vziyyt salan, halisini flakt srklyn Ermnistanda tdqiqatlarn bu mvzuya yanamalardr. Azrbaycann labd olaraq qlb qazanmasn vurulayan mlliflr Qaraban olmayaca tqdird Ermnistann da mhv olacan etiraf edirlr. Dolays il bu hm d Ermnistann sni kild baqa dvltlrin geosiyasi maraqlar nticsind yaradlmasna dlalt edir.

Azrbaycan Respublikasnn Prezidenti, Ali Ba Komandan lham liyevin dvltimizin razi btvlyn istniln anda brpa edcyimizi, bunun n beynlxalq hququn prinsiplri il yana, regionun n masir v gcl ordusunun - Azrbaycan Silahl Qvvlrinin hr bir imkana malik olmasn btn tribunalardan vurulamas aq-akar ermnilr arasnda tvi yaratmdr. Ermni mllif bununla bal yazr: Gc siyastinin ttbiqi il bal thdidlr ksr hallarda onun realladrmasndan daha smrli tsir gstrir.

Qaraba mnaqisinin timsalnda ermni trfin status-kvonu dyidirmkdn kindirm, qorxu tarazl maraqlarn asimmetriyas Azrbaycanla mqayisd daha vacib hmiyyt malikdir. Ermnistan v xsusil d Dalq Qaraba n ba verck yeni mharibd qlb v ya mlubiyyt z dvltiliyini saxlaya bilib-bilmmk, lm-dirim mslsidir. Maraqlarn asimmetriyas qvv ttbiqi, mcburetm strategiyasnda da mhm rol oynayr. Asimmetrik mnaqinin ilk nzriyyilrindn olan amerikal alim van Arregin-Taft gstrir ki: Qvv, gc asimmetriyas maraqlarn asimmetriyasn ifad edir Bel ki, gcl aktorlar qlb n daha az maraa malik olurlar. nki qlbdn asl olmayaraq, onlarn mvcudluu v inkiaf davam edir, mnaqi onlar n lm-dirim mslsi deyil. Bundan frqli olaraq, zif aktorlar qlb n yksk motivasiyaya, maraa malkdir. nki onlarn sa qalb-qalmamas yalnz qlbdn asldr [bax: 20]. Tbii ki, gcl aktorlarn qlbd daha az maraa malik olmas mddas ox mbahislidir.

sas msl ermni tdqiqatlarn bu qnatlrl zlrini gzlyn labd mlubiyytdn tslli axtarmasndadr.

Hrbi informasiya nailiyytlrinin v yksk dqiqliy malik texnologiyalarn ttbiqi asimmetrik mhariblrin srt v zaman baxmndan mahiyytini dyimidir. Misal olaraq, 1991-ci ild Krfz mharibsind, AB-n rhbrlik etdiyi koalisiya qvvlrinin 140 nfr hrbisi il qarlamada raq trfinin min nfr hrbi itki vermsini gstrmk olar. Hrb tarixind ilk saylan digr presedent nmun is Kosovoda bir sgr bel itirmdn ld ediln qlbdir.

Asimmetrik mhariblr ox vaxt digr trf ondan stn dmnin thlksini hiss etdikd v ona simmetrik olaraq cavab ver bilmdikd meydana glir, yni tipoloji chtdn thlknin layihldirilmsind digr trfin istifad etdiyi qvv v vasitlrdn istifad olunur. 11 sentyabr hadislri gstrdi ki, he bir texnologiya he bir fvqldvlti thdidlrdn sortalaya bilmz. Real vaxt rejimind btn dnyann mahid etdiyi bu terror hadissind d srt amili rqibin zn qar silah kimi ttbiq edilmidir.

Asimmetrik siyasi strategiyalar qeyri-hrbi metodlardan hrbi mqsdlr

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

nail olmaq n istifad olunduu, informasiya-psixoloji metodikann is siyasi maraqlarn mdafisin xidmt etdiyi situasiyann daha mumildirilmi nvdr. Buna misal olaraq, hkumti devirmk v ya dvltin itirak etdiyi beynlxalq ittifaqlar gzdn salmaq n mlki halinin qorxusundan (psixoloji qorxutma) istifadni gstrmk olar.

Hrb tarixind dmnl simmetrik imkanlara malik olan silahl qvvlrin udduu oxlu kampaniyalar olmudur. Ancaq asimmetrik hrbi cavab nmunlri nisbtn azdr v bir qayda olaraq, hrbi-texnoloji, mliyyat v taktiki innovasiyalardan istifad il baldr. 1980-ci illrd Amerikann Strateji Mdafi Tbbsn cavab olaraq SSR-nin ks tdbirlrini asimmetrik hrbi cavaba nmun kimi gstrmk olar. Bu zaman AB-n planladrd raketdn mdafi sisteminin smrliliyi nisbtn ucuz vasitlrl azaldlmd.

Bzi mlliflr 1940-c ild almanlarn Fransa-Almaniya dvlt srhdindki mdafi istehkamlarn yarmaqla deyil, mdafi olunmayan Belika razisindn kemkl Fransaya hcumunu asimmetrik hrbi mliyyatlara nmun kimi gstrirlr.

Hqiqtd bu nmuny istinad inandrc deyil. 1940-c ildki alman hcumu asimmetrik hrbi mliyyatlarn deyil, daha ox siyasi iradnin olmamasnn, kampaniyan nec iflasa gtirmsinin nmunsidir. Vermaxt Fransada olan silahlarla eyni nvdn olan silah sistemlrin malik idi. Taktiki sviyyd Fransa il Almaniya arasnda asimmetriya deyil, hrbi potensialdan smrli istifady hazrlq drcsind frqlr mvcud idi.

2001-2002-ci illrd fqanstandak Amerika kampaniyas asimmetrik mliyyatn (yksk texnologiyalar adi silahlara qar) bariz nmunsidir. Amerika Silahl Qvvlri hrbi mliyyatlara ox byk texnoloji stnlkl (sensorlar, kosmik kfiyyat v rabit vasitlri, yksk dqiqlikli silah v s.) balamdlar.

Onlar zlrinin HHQ v xsusi tyinatl qvvlrinin faliyytini taliblr qar Birlmi tatlarn mttfiqi olmu imal alyansnn yerst mliyyatlar il laqlndirmk n mrkkb elektron avadanlqlardan istifad imkanlarna malik idilr. Amerika hava v yerst qvvlrinin mbahissiz stnly imal alyansna da mlubiyytsiz faliyyt gstrmk imkan vermidi. N taliblr, n d l-Qaid AB v onun mttfiqlrin qar, amerikallarn imkanlar il mqayis oluna bilck he n qoya bilmdilr [17, s. 90].

Asimmetrik thlklrin nzrdn keirilmsin onlarn daha mhm elementi olan asimmetrik maraqlardan balamaq dzgn olard. Zif trf daha gcl dvltin hyati olmayan mhm mara il ziddiyyt tkil edn hyati maraa malik olduqda, o, z opponentin asimmetrik thlk (zzlynd asimmetrik strategiya) yaratmaq n kifayt qdr stimul alr. Bel thlklr daha gcl dvlti onun hyati maraqlarna thlk trtmyn vziyyt mdaxildn kindir bilr. Bzn asimmetrik thlk xarici qounlarn xarlmasn srtlndirmy, sadc daha gcl dvltin faliyyt azadln mhdudladrmaa v ya onun baqasnn ilrin qarmaq iradsini azaltmaa qadir olur.

Amerikal hrbilr ii sviyyd asimmetrik thlklri Amerika Silahl Qvvlrinin faliyyti n tipik olmayan metodlarn kmyi il Birlmi

STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015

tatlarn seilmi zif mvqelrin zrb endirmk v AB-n qvv stnlyn neytralladrmaq v ya mhdudladrmaq chdi kimi myynldirirlr.

Zif taktiki v ya mliyyat tsirlri il AB-n zif nqtlrin tsir gstrmyi znd ehtiva edn daha konkret izahlar da mvcuddur. Bel aksiyalarn mqsdi Birlmi tatlarn iradsini zmy v ya daha zif trfin qoyduu vziflri yerin yetirmy imkan vern qeyri-proporsional gcl effekt nail olmaqdan ibartdir.

Asimmetrik thlklrdn yalnz zif lklrin istifad etmsi mcburi deyil. XR Xalq-Azadlq Ordusunun analitiklri Qrbl glck mnaqilrd qlby nail olmaq n sas vasitlrdn biri kimi asimmetrik hrbi mliyyatlarn nzrdn keirildiyi bir sra tdqiqatlar nr etdirmilr. ind mqsdi dmnin informasiya v idaretm infrastrukturunu zifltmk olan kompter viruslar da daxil olmaqla, informasiya mhariblri texnologiyalar ilnib hazrlanr. Mhm olan odur ki, asimmetrik strategiyalar psixoloji manipulyasiyaya ynldil bilr v onun vasitsil digr resurslardak atmazlqlar kompensasiya etmk olar. Bel metodlarn ttbiqinin smrsi hm taktiki, hm d strateji ola bilr.

1990-c illrd strategiya zr Qrb ekspertlri diqqti zrurt zr mhariblrdn (wars of necessity) seim zr mhariblr (wars of choice) ynltdilr. Birinci dvltin yaamas n thlknin df edilmsi il baldr, ikinci is sas olmayan (ikinci drcli) maraqlarn mdafisi zrurtindn meydana glir [17].

Masir vziyytd seim zr mharib, bir qayda olaraq, mxtlif bhanlr altnda zif dvltlr qar aparlr. Nv dvltlri, hminin Qrb dvltlri artq faktiki olaraq onlarn mvcudluuna birbaa thlklrdn irli gln zrurt zr mharib thlksi altnda deyildirlr. zlrinin hyati thlklrdn mhafiz olunduqlarn drk edrk, onlar seim zr mhariby qoulmaq haqqnda (gr vziyyt buna vadar edirs) qrar qbul edirlr, htta onlarn maraqlarna thlk olsa bel, bu hyati deyil, sas v ya ikinci drcli maraqlara ynlir. Bu mnada btn humanitar mdaxillr tipik seim zr mharibdir. Bel mharibnin formal v ya qeyri-formal tbbskar z qvvlri il potensial dmnlrin imkanlar arasndak nisbt haqqnda qeyri-adekvat tsvvr olan daha zif trf d ola bilr.

Seim zr mharibnin aparlmas zrurt zr mharibnin aparlmasndan onunla frqlnir ki, birinci halda mhariby balamaq haqqnda qrar qbul etmk tindir. Hrbi mliyyatlar bahal tdbirdir, onun nticlri is hmi gzlniln olmur. Prinsip etibaril 1991-ci ildk dvltlrin oxu ciddi zrurt olmayan hrbi toqqumalardan yaynrdlar. Bu mnada raqn Kveyt hcumu dhtli anomaliya kimi qbul olunurdu.

Sonradan beynlxalq davrann modeli dyimy balad. zlrini daha gcl hesab ednlr, NATO zvlri tez-tez, csartl v aq kild hrbi gcdn istifad edirdilr, dnyann btn digr dvltlri is uyun olaraq, onlara bh il yanardlar [12].

Grnr, Amerikada tdqiq olunan yumaq thlksizlik problematikasnn

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

(bu gn myyn mnada yenilik kimi grn bilr) kklri psixoloji v siyasi baxmdan son ikiqtbllk dvrnn (1962-1991) tarixi tcrbsin gedib xr. Bu, ikinci drcli maraqlar stnd yaranan mnaqilrin, nv dvltlrinin itirak il tammiqyasl flakt evrilmk thlksin liberalrealistlrin ikiy blnm anlayla yanadqlarn ks etdirir [29].

Son illrd hrbi gc dvltlraras mnasibtlrd, hminin dvlt v qeyri-dvlt aktorlar (terror bksi) arasndak mnasibtlrd az qala sas alt rolunu zn qaytarmdr. Dzdr, yuxarda qeyd olunduu kimi, nnvi olaraq hrbi gcdn qeyri-nnvi dmn qar istifad hmi arzu ediln nticlr gtirib xarmr.

Asimmetrik thlklr onlara qar tamamil yeni strategiyalar tlb edir.

Birinci yerd mhariblrin informasiya-psixoloji aspekti durur. Bilavasit hrbi qlb, onun KV-d v cmiyytin urunda tsdiqini tapan surtindn v onun urunda mharibdn daha az hmiyytli olur. Tmiz texniki qlblr vvlki kimi taktiki chtdn smrlidir, lakin onlar mharibnin mahiyyt etibaril hmi siyasi olan strateji, uzunmddtli mqsdlrin atmaa tminat vermirlr. kinci raq mharibsind AB-n hrbi qlbsi tam akardr, lakin eyni zamanda bunu tkc terrorizm qar mharib haqqnda deyil, hminin raq demokratiyasnn tsdiqi urunda kampaniya haqqnda da demk olmaz. Real qlb gzlniln qlby aq-akar uyun glmir.

Masir strateji tdqiqatlarda dvltlraras mhariblri (bellum) bir trfd dvltlr, digr trfd is legitim dvlt statusu olmayan subyektlr arasndak mhariblrdn (guerra) aydn kild frqlndirmk tlb olunur.

kinci nv mnaqilr n xsusi strategiya lazmdr [22].

Guerra nvn aid olan mnaqilr n strategiyann hazrlanmasnn birinci mrhlsi onun mahiyytini dqiqldirmkdn ibartdir. Bunun n terrorizmi n is tam v monolit bir ey olaraq qbul etmkdn uzaqlamaq lazmdr. vzind diqqti faktlarn yrnilmsin konkret terror aktlarnn, terrorularn davran v xarakterlrinin, onlarn mqsdlrinin, apardqlar mharibnin nvnn tdqiqin ynltmk lazmdr. Yalnz bundan sonra onlara qar gc ttbiqinin hans strategiyasnn smrli olaca bard dnmk olar.

Terrorizm qar qlobal mharibnin xsusiyytlrinin, onun optimal parametrlrinin ndn ibart olduu aydn deyil. AB administrasiyas bel mharibd hllik yalnz dmnlrinin dairsini aadak kimi cza bilmidir: r-dvltlr, KQS-ni yayanlar, terror tkilatlar (ayr-ayr lklr, regionlar v ya btn dnya srhdlrind faliyyt gstrnlr), ayr-ayr terrorular, nhayt, zifliklri zndn z iradlrindn asl olmayaraq terror bklri trfindn istifad olunan uursuz dvltlr[16].

Hrbi id inqilabn texnoloji tzahrlri hm irimiqyasl mnaqilrd, hm d az intensivliyi olan mhariblrd hrbi mliyyatlarn xarakterini hqiqtn dyiir, lakin hrbi id inqilabla laqdar olaraq, dy mliyyatlar sistemind ba vern dyiikliklr hrbi mnaqinin tbitinin avtomatik olaraq

STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015

dyimsin sbb olmur. Texnologiyann z siyastd hrbi gcdn nec istifad olunmasna az tsir gstrir. Masir mharibnin siyasi aspektlrinin nzri chtdn drk edilmsi, xsusil d hrbi planladrma n praktiki tvsiylrin hazrlanmas zaman yalnz texnoloji faktlarn nzrdn keirilmsi kifayt deyildir.

Hrbi mliyyatlarda yksk texnologiyalara (amerikal hrbilr n qansz) keid yerli halinin dmn mnasibt bsldiyi raitd mlub edilmi dmnin razisini ial etmk n dy qabiliyytli piyada hisslrin atmamas il mayit olunurdu. Bu sbbdn d gzlmk olar ki, AB hrbi mliyyatlar baa atdqdan sonra siyasi vziflri yerin yetirmk n mttfiq dvltlrin silahl qvvlri v polis birlmlrindn (slhyaradc qvvlr) v ya amerikal komandirlrin rhbrliyi altnda oxmilltli qvvlrdn istifad etmy chd edck.

Postmodern mhariblrd dvltlrin hrbi-gc slahiyytlrinin zlldirilmsi meyillri d hiss olunur: raqda qayda-qanunu tmin etmk mqsdil (Vainqton trfindn aqlanmayan) mlki podratlardan istifad olunmas yaylmaa balamdr. Dvlt hrbi gcdn istifad il laqli olan funksiyalarn bir hisssini zrindn atmaqda maraqldr [19].

Hrbi mliyyatlarda hrbi-siyasi mqsdlr nail olman yeni yollarndan olan asimmetrik qaydalardan istifady maraq artr. Bu halda asimmetrik hrbi mliyyatlar trflrdn birinin dmni siyasi mlubiyyt uratmaq v ya onun stnlyn tam neytralla qdr azaltmaq mqsdil gzlnilmz taktikadan, silahdan istifad etmsindn ibartdir. Dmnin siyasi mramlarna tsir gstrmli olan bel hrktlr maddi, texnoloji v digr resurslarn atmazln kompensasiya ed bilr.

vvlki dvrlrin yax yrnilmi strateji konsepsiyalar masir raitd vvlki dvrlrl mqayisd daha mhdud kild ttbiq edilir. Onlar yeni sinif mnaqilrin dvltlr v transmilli qeyri-dvlt subyektlri (birbaa dvltlraras mnasibtlrl bal olmayan amorf qlobal bklr) arasndak mhariblrin meydana glmsini nzr almrlar. Yeni nv mnaqilr n tipoloji chtdn yeni strategiyalar tlb olunur.

Hrbi-siyasi mqsdlr nail olman daha smrli v perspektivli vasitsi kimi informasiya stnly faktorunun hmiyyti artr. Bu altin rolu hrbi mdaxilnin nnvi variantlarndan istifadnin mmknsz v ya mqsduyun olmad raitd daha hmiyytli ola bilr.

Potensial dmn trfindn sas hrbi-siyasi qrarlarn qbul edilmsi prosesin, onun x ld etmy ald v ya iradsindn asl olmayaraq sni kild yklndiyi informasiya axnlar zrind manipulyasiya etmk yolu il mqsdynl tsir gstrilmsi texniki chtdn mmkn, iqtisadi chtdn is zn dorultmu olur.

Nticy istiqamtlnmi hrbi mliyyatlarn prinsip etibaril yeni nvnn yaranmas ba verir, onun mqsdi dmni z siyastini v davrann dyimy vadar etmk mqsdil ona tsir gstrmkdn ibartdir. Mharib hrbi planladrma sferasndan siyast sferasna keir (daha dorusu, qaydr). Hrbi

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

altlrin aparc dvltlrin v prinsipal olaraq beynlxalq siyastin qeyri-dvlt oyunularnn xarici siyast arsenalna reinteqrasiyas prosesi mahid olunur.

Hrbi altlr texnoloji yeniliklrin v onlarn qeyri-hrbi faliyyt sahsind ttbiqi metodlarnn mnimsnilmsinin tsiri altnda z tbitini dyiir. Hrbi vasitlrin ttbiqi masir informasiya texnologiyalarnn btn gcnn nzr alnd siyasi manipulyasiyann sas olduu qeyri-hrbi vasitlrdn istifad il getdikc daha ox laqlndirilir. Nhayt, hrbi v qeyri-hrbi vasitlrin n mxtlif birlmlrinin asimmetrik, orijinal v gzlnilmz ttbiqinin btn mmkn variantlar bard gizli layihlrin say artr.

Ntic

Bellik, postmodern dvrn mhariblrinin sas meyil v xsusiyytlrini

sistemldirmk istsk, aadaklar qeyd ed bilrik:

Dvltlrin hrbi-gc slahiyytlrinin zlldirilmsi, hrbi snaye komplekslrinin mharibni kommersiyaladrmas meyillri;

Mhariblrin transmillilmsi. sasn beynlxalq terrorizmin qlobal miqyas almas il rtlnn bu mhariblrd dvltlrin srhdlri he bir rola malik deyil v eyni zamanda, bu dvltlraras mharib d deyil (D timsalnda);

Yksk dqiqliy malik hrbi texnologiyann hdflrin vurulmas n ttbiqi;

Legitim dvlt statusu olmayan subyektlr arasndak mhariblrdn (guerra-partizan) akar istifad edilmsi;

Mharibnin demilitarizasiyas - canl qvv olmadan, dronlarla (pilotsuz tyarlrl) aparlmas v s.

Hrbi-siyasi mqsdlr nail olman daha smrli v perspektivli vasitsi kimi informasiya stnly faktorunun hmiyytinin artmas.

nformasiya amili il yana, siyasi amilin qabarq nzr arpmas da nzrdn qarlmamaldr. Bel ki, n yeni hrbi-texnoloji inqilabn nailiyytlrin gvnrk hrbi mliyyatlarla bal sasn daltsiz siyasi qrarlarn, sanksiyalarn verilmsi d yeni nsil mhariblr xas olan chtlrdndir.

Nhayt, hrbi mliyyatlarla bal veriln sanksiya-qrarlarn ikili standartlar siyastin tabe etdirilmsi postmodern mrhlnin ayrlmaz xsusiyytin evrilmidir.

Postmodern dvrn mhariblrindn bhs edrkn onu da qeyd etmk lazmdr ki, hazrda dnya sivilizasiyasnda mahid ediln proseslr, birmnal olaraq irimiqyasl hrbi mnaqilrin yaxnlamasndan xbr verir. Demk olar ki, dnyann btn regionlarnda, xsusil Asiya-Sakit okean regionunda v rb dnyasnda srtl silahlanmann miqyasnn genilnmsi buna bariz nmundir. Mvcud mrkz-yarmperiferiya-periferiya sistemind hmiyytli dyiikliklr gtirib xaran, hmiyytli regional v qlobal mnaqilrin sbbi olan dyiikliklr gz nnd ba verir. Byk Yaxn

STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015

rq layihsinin btn arl nticlrinin yaand mkan mharib alovuna brnmdr. Asiya-Sakit okean regionu getdikc daha ox kiy malik olur, BRIKS (Braziliya, Rusiya, Hindistan, in, Cnubi-Afrika Respublikas) strukturu meydana glmidir, Rusiya postsovet mkannn inteqrasiyas istiqamtind ilk addmlarn atr, ran v Trkiy regional liderliy (islam dnyasna balq edrs, mmkndr ki, qlobal rola) iddia edir. Fars Krfzi rb Dvltlri mkdal uras vahid maliyy-iqtisadi siyastin v hrbi sistemin saslarn formaladrmaa almaqla Qrbi Avropann yolu il gedir. Beynlxalq terrorizmin postmodern dvrd n qddar tkilatlanma formasna iddia edn D terroru qruplamasnn Byk xilaftin yaradlmasna chd etmsi n yeni mharib formalarnn snaqdan xarlmasna tkan vermidir. Koalisiya qvvlrinin terroru qruplamaya qar mharib taktikasnn nnvi strateji lk (hava-yer-dniz) formatnn mxtlif innovasiyalarla kombinasiya edilmsi, burada dnyann ksr byk dvltlrinin hrbi informasiya inqilabnn nticlrini ttbiq etmkl birg mliyyatlar aparmaq sylri d qeyd ediln yeniliklr srasndadr.

stifad edilmi dbiyyat:

1. lham liyev: Azrbaycan z razi btvlyn brpa edckdir //http:// president. az/ articles/16

2. Arregun-Toft I. How the Weak Win Wars. A Theory of Asymmetric Confict. n: International Security, vol. 26, No. 1 (Summer 2001), pp. 93128.

3. Geoffrey Parker. The Military Revolution: Military Innovation and the Rise of the West, 15001800,Cambridge University Press, Cambridge, 1988.

4. Herfried Munkler and Karsten Fischer, Nothing to kill or die for... Uberlegungen zueiner politischen Theorie des Opfers, in Leviathan 28, 2000, vol. 3, pp. 343362.

5. Herfried Munkler. Die neuen Kriege. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg, 2002.

6. Carl von Clausewitz, Vom Kriege,19th ed., Werner Hahlweg, Bonn, 19

7. Marc Sageman, Leaderless Jihad: Terrorist Networks in the Twenty-First Century Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 2008.

8. Martin van Creveld, Technology and War II: Postmodern War?. The Oxford History of Modern War. Ed. C. Townshend. New York: Oxford University Press, 2000

9. Martin van Creveld, The Tranformation of War, Simon & Schuster Inc., New York, 1991.

10. Merom G. How Democracies Lose Small Wars: State, Society, and the Failures of France in Algeria, Israel in Lebanon, and the United States in Vietnam. Cambridge: Cambridge University Press, 2003.

11. Mudren S.W. The Problem of Force: Grappling with Global Battlefield. Boulder: Lynne Rienner Publishers, 2009.

12. Paul T.V. Asymmetric Conflicts: War Initiation by Weaker Powers. Cambridge: Cambridge University Press, 1994.

13. Raymond Aron, Der permanente Krieg, Frankfurt/M., 1953.

14. Stepanova E. Terrorism in Asymmetrical Conflict: Ideological and Structural Aspects.

SIPRI Research Report 23. Oxford: Oxford University Press, 2008.

15. Tucker David. Terrorism, Networks, and Strategy: Why the Conventional Wisdom is

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

Wrong// https://www.hsaj.org/articles/

16. .. : . : - , 2009.

17. . : . , 2014.

18. . .: , 1996.

19. . : // http://www.noravank.am/uploa /pdf/2. Sergei_Minasyan _21_ VEK_ 03_2012.pdf

20. .. // , . 6, 1(16), - 2008.

21. William Polk. Violent Politics: A History of Insurgency, Terrorism, and Guerrilla War, from the American Revolution to Iraq. Harper, 2008.

Bebir Guliyev Posrmodern stage wars: theoretical reasoning, application and prospects The article discusses postmodern wars and fundamental changes that are taking place in theoretical and practical terms, as well as the need to study the newest models of warfare.

With the help of military-scientific concepts, the author explains new approaches and concepts of war, the asymmetric paradigm, as well asconsiders their place in the military doctrines of different countries.

In addition, some aspects of the Armenian-Azerbaijani Nagorno-Karabakh conflict are being discussed here in terms of this new paradigm.

In conclusion, the author attempts to systematize features of post-modern wars and speculates about possible prospects.

: , , , .

- , , , .

, - .

, - .

   

Aar szlr: millt, dvlt, xalq, Avropa xalq, postmilli, milli dvlt Key words: nation, state, people European Demos, post national, national state : , , , ,

   

Bu mqald Avropann illziya olub-olmadn baa dmk n hr eydn vvl onun n mqsdl formaladn, nec inkiaf etdiyini, ny doru getdiyini v hans problemlrl qarladn qsa kild nzrdn keircyik.

Bu proses qiymt verdiyimiz zaman milli dvltdn postmilli siyasi birliy keidi daha yax baa dmk n vvlc millt, dvlt v milli dvlt anlaylarna nzr yetirmk faydal olar. Sonra is milli dvltin problemlrin v postmilli qurulula bal mzakirlr diqqti ynldcyik.

1. Milli dvlt tarixi islahatlar fonunda

Milli dvlt v milli dvlt bhran anlaylarna aydnlq gtirmmidn vvl ilk nvbd dvlt v millt anlaylarna, bundan irli glrk milli dvltin n olduuna aydnlq gtirmk zruri olard. Bel ki, dvlt bir anlay kimi milltdn vvl meydana glmi v XVIII srdn etibarn bugnk mnasnda ildilmy balanlmdr. Dvlt anlaynn ilk trifini vernlrdn biri olmu Platona gr, dvlt filosof kraln biliyinin v insan ruhunun ideal formada maddilmsidir. Aristotel dvlti frdin siyasi baxmdan mnsub olduu qurulu, Hobbs insann varln tminat altna alan siyasi gc, Hegel Tanrnn yer zndki ksi, Marks hegemon olanlarn tzyiq vasitsi adlandrm, Nitse is yalanlarn n byy kimi xarakteriz etmidir [1].

Millt anlayna gldikd is myyn srhdlr daxilind yaayan v xalq mdniyyti il elitar mdniyyti yaradan insanlarn tkil etdiyi siyasi cmiyyt ehtiva edilir. Baqa bir ifad il eyni razid yaayan, aralarnda dil, tarix, adtnn v s. birliyi olan insan cmiyyti millti tkil edir.

Sosioloji baxmdan millt eyni etnik kk malikolma urunu siyasi sdaqt uru il birlikd qrup mnsubiyytinin myynedici amilin evirn insan cmiyyti mnasna glir [1, s.78; 2]. Hm d bu baxmdan millt dil v mdni dyrlrl yana, ortaq hiss v duyularn daycs olur.

Millt anlay homogen qrup kimliklri formaladrm v bu kimliklri frdildirmidir. Baqa szl, hr milltin ortaq v yalnz bir mumi hvalruhiyysindn, sciyyvi chtlrindn bhs etmk mmkn olmudur. Bellikl, milltlrin sanki bir frd kimi reaksiya verdiklri, arzu v istklr malik olduqlar v irad nmayi etdirdiklri ehtimal olunmudur [1, s.78].

1.1. Milltin v dvltin mahiyytinin dyimsi il yaranan milli dvlt bhran

XVI srd formalamaa balayan, xsusil XVIII srd meydana gln milli dvlt suverenliyin maddilmsi v hr nv cmiyyti hakimiyyti altna almaqla zn sdaqt gstrilmsini istyn qurumdur. Milli dvltin sas istyi dvlti v ya siyasi iqtidar mrkzldirmk, mdniyyti standartladrmaq, hquq sahsind brabrliyi v iqtisadiyyatda btvlmni tmin etmkdn ibartdir. Bu mnada milli dvlt zndn vvlki strukturlardan

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

frqli olaraq mrkzlmy v cmiyytin Milli dvltin sas istyi homogenldirilmsin istinad edir [3, dvlti v ya siyasi iqtidar s.249]. Bu kontekstd dvlt nfuzetm (insmrkzldirmk, mdniyyti titusionallamann artmas), standartlama standartladrmaq, hquq (milli kimliyin formalamas), itirak (siyasi sosiallama il siyasi vtndaln yaranma- sahsind brabrliyi v s), resurslarn yenidn bldrlmsi (sosi- iqtisadiyyatda btvlmni al vtndaln inkiaf) kimi faktorlarla frdi tmin etmkdn vtndaa evrilmidir [1, s.70-80].

ibartdir. Bu mnada milli Bottomorenin verdiyi trif sasn, Qrbi Avropadak nmunsi il milli dvlt zndn vvlki dvlt srhdlri mlum olan daimi razini strukturlardan frqli olaraq nzartd saxlayrd, nisbi mrkzlmidi mrkzlmy v cmiyytin v razi daxilind fiziki gc ttbiqetm homogenldirilmsin vasitlrinin inhisarn yava-yava lin istinad edir keirrk hquqlarn mhkmlndirirdi. Bu trifdn d grndy kimi, mrkzi struktura malik milli dvltin spesifik xsusiyyti suverenliyi z inhisarnda saxlmaqadr. Lakin bel bir inhisarn n mhm ifadsi, Bodin gr, qanun hazrlama v bunu lvetm slahiyyti/gc olduu halda, Veber gr, bu, gc ttbiq etmyi qanunildirmy syknir [3, s.249].

Milli dvlti hmin dvr qdrki cmiyyt formalarndan frqlndirn n mhm cht suverenliyin reallamas faktdr. Suverenliyin vtnda cmiyytini tmsil etmkl dvltd cmlmsi dvltin vtndalardan btn sdaqtlrdn artq sdaqt tlb etmsin v dvltin kimliyi il dvlti tkil edn vtndalarn hipotetik kimliklrinin st-st dmsin sbb olmudur [4, s.56].

Suverenlik anlay ilk df J.Bodin trfindn irli srlmdr. Onun qnatin gr, suverenlik dvlt xas stn qvvnin - iqtidarn mnbyi, aidliyi (auctoritas) il iqtidardan istifadnin (potestas) birlmsini ifad edn modern anlaydr. Bu baxmdan mtlq monarxiya Bodinin suverenliy verdiyi trif n uyun modeldir. nki burada kral il dvlt eynilir, suverenlik kraln xsiyytind, vcudunda maddilir. Mtlq monarxiya nzriyysinin n mkmml izahn vern Hobsda is kraln iradsi xalqn iradsi formasndak dualizm rdd edilir. Hobsa gr, cmiyytd yalnz bir irad mvcuddur, o da kraln, yni dvltin iradsidir. Frdlr kralda bir (vhdt) olurlar v ona itat edrk btvlmi siyasi cmiyyt daxilind mvcud olurlar. slind suverenliyin auctoritaspotestas vhdti anlamndak trifi il mtlq monarxiya arasnda uyunluq var. Problem milltin suverenliyi anlaynn meydana glmsi il zn gstrir [4, s.50-58].

Milli dvlt anlay il bal veriln triflrd mhm olan digr bir cht millt il dvlt arasndak mnasibt mslsidir. Milli (nation) mdni trfi daha stn v mxtlif mumi xsusiyytlr malik olan insan cmiyytini xarakteriz edir. Dvlt (state) is bunun kimi v ya istniln cmiyytin tkilatlanm gcn xarakteriz ets d, bu iki mfhum bir-biri il yaxndan baldr. Tarixi baxmdan bu iki mfhum bu gn istifad etdiyimiz mnalar il

   

Milli dvltin txminn iki yz il rzind legitimliyini qorumasna baxmayaraq, bu gn onun bhran vziyytind olduuna dair fikirlr geni yaylmdr.

Milli dvltin bhranl vziyytinin iki sbbinin olduu qeyd edilir:

1. Milltin mahiyytinin dyimsi;

2. Dvltin mahiyytinin dyimsi.

Bu iki sbbi ortaya xaran proses is knar faktor kimi qloballamadr. Bu, qloballamann dourduu problemlrin milli dvlt faktorunu amasndan v ya buna tzyiq etmsindn doan bhrandr. nki qloballama milli dvltin btvlyn paralayr: hm milli dvltin sas olan siyasi cmiyytin sosioloji mahiyytini, hm d bu cmiyyt trfindn legitim hesab olunan siyasi iqtidar dyidirir [6, s.509].

Milli dvlt il bal mbahislr nzr salmaqla yana, eyni zamanda Avropa ttifaq baxmndan da msly aydnlq gtirmk lazmdr. Bellikl, aadak suallara cavab vermy calacaq: Avropa ttifaq hans mqsdl yaradld, burada nlr ba verdi, bu qurumun qarlad problemlr ndn ibartdir v o, ny doru gedir?

2. Frqlilikd birldirn ctir - Avropa: tarixi ideologiyadan zruri realla dogru

Avropa ndir sualna mxtlif cavablar veril bilr. Balibar Avropaya mxtlif triflr vermidir. Msln, tarixi-corafi baxmdan yanadqda Avropa myyn corafiyann, tarixin v siyastlrin addr. Dnya qitlrindn biridir.

Sosioloji v hquqi baxmdan Avropa xalqlar, dillr, dinlr v dvltlrdn tkil olunan kompleks topluluqdur.

Siyasi nqteyi-nzrdn Avropa azad dnyann qurulularndan biri kimi v II Dnya mharibsi nticsind vvlki dmnlri d z trkibin qataraq formalaan, siyasi v iqtisadi layihdir. Sonradan SSR-nin qrbindki btn milli dvltlri d z trkibin daxil edn kvazifederal strukturdur [7, s.1].

Avropa daxilind myyn birliyin yaranmas il bal fikirlr is XVII srd ortaya xmdr. ngilis alimi v din xadimi Vilyam Pen (16441718) dvltlraras narazlqlar hll etmk n Avropa dvltlrinin nmayndlrindn ibart bir qurum yaratma dnm v bu istiqamtd bir layih ilyib hazrlamdr [8, s.6-7].

Abbat de Sen Piyer (16581743) adl digr bir mtfkkir 1713-c ild ap etdirdiyi Avropa n daimi slh layihsi adl kitabnda Avropada daimi slh tmin etmk v qorumaq n hkmdarlar trfindn qbul edilmsi vacib olan qaydalar sasl v mhm olmaqla iki qrupa ayrrd. sasl qaydalarda dvlt qbul etmyn qdr he bir dyiiklik edilmycyi, mhm qaydalarda is dvltlrin drdd trfindn uyun hesab edilck dyiikliklri ed bilcklri qeyd olunur v btn Avropa dvltlrindn ibart olan Avropa Mclisinin yaradlmas vurulanrd [9, s.1].

XVIII srin qabaqcl mtfkkirlrindn v Fransa inqilabnn ideya mlliflrindn biri olan Jan Jak Russoya (17121778) Sen Piyerin fikirlrinin tsir etdiyini qeyd ed bilrik. Onun fikrin gr, Avropa Dvltlri Cmiyytinin b

<

STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015

tn zvlri kdri sevinc evir v aralarnda davam edn mharib vziyytini slhl vz ed bilrlr. Bunun n Avropa Konfederasiyasnn yaradlmas lazmdr. Lakin bu konfederasiya mumi olmal v ondan knarda he kim qalmamaldr. Konfederasiyann eyni zamanda dalt Divan olmaldr. Bunlar tmin ed bilmk n btn hkmdarlar hr eydn vvl z aralarnda daimi v pozulmaz razla glmlidirlr [9, s.1].

Dvltlrin qeyd olunan rtlr daxilind razla glib buna ml v hrmt etmlri onlarn suveren hquqlarn zdlmz, ksin gclndirr. Baqa birin tabe olmaqla znn d mvcud olduun bir toplulua tabe olmaq arasnda byk frq vardr [4, s.78-79].

Avropada birlik yaratmaq ideyalar slind zaman-zaman bir ox mtfkkir trfindn irli srlmdr. Onlarn arasnda grkmli yaz Viktor Hqo bu fikirlri il diqqti clb edir: AB nec yeni bir dnyan taclandrdsa, bir gn glck Avropa Birlmi tatlar da khn dnyan bzyck. str qbul, istrs d rdd edilsin, Birlik fikri fasilsiz olaraq yandrlb dadlan, yerl yeksan ediln qitnin min illik xlyas kimi hr zaman mvcudluunu qoruyur [10, s.105-106].

ngiltrnin sabiq Ba naziri Teterin bu msl il bal mvqeyi frqlidir. Teter z fikirlrini bu kild ifad edirdi: Avropann birlmsini Amerikan model kimi qbul edib nzrd tutmayn. XVIII srd Amerikaya mxtlif lklrdn km, mxtlif irq v din mnsub v ya dinsiz insanlar, macraprstlr, bu vhi lkd tbit v dmnlr qarsnda yaaya bilmk v bunu bacarmaq n birlmy mcbur olduqlarn hiss edib, birlib v yeni millt, yeni AB qurmular. Onlarn mtrk kemilri yox idi, srlr syknn lklri v dvltlri yox idi. Halbuki Avropa bel deyil. Bizlr Avropada bir ne srdir mvcud olan milli dvltlr klind yaayrq. Hammzn milli adt-nnlri, mdniyytlri, vrdilri mxtlifdir. Blk d, Avropann gc bu mxtlifliklrdn qaynaqlanr [10, s.105-106].

II Dnya mharibsindn sonra mxtlif sylr nticsind Avropa cmiyytlri quruldu. Bu cmiyytlrin yaranma sbblri arasnda aadaklar

gstr bilrik:

1. Bir daha II Dnya mharibsinin, eyni aclarn yaanmamas arzusu;

2. II Dnya mharibsindn dalm v taqtsiz halda xan Avropa n yeni siyasi v iqtisadi model tkil etmk (xsusil iqtisadi inteqrasiyan tmin etmk);

3. Normalladrma prosesind Qrbi Almaniyan nzart altnda saxlamaq.

Tkilatlanma bu sbblrdn ba tutdu, lakin Avropa ttifaq soyuq mharib dvrnd formalamd. SSR-nin paralanmas il yaranan dvltlr A-y zv oldular. Bu byk genilnm dalas il yana, o vaxta qdr nzrd tutulmam bir problem ortaya xmd [11, s.30]. Bel ki, A n qdr geniln bilrdi?

Hminin Avropann yaranma v mvcudluq sbblrinin aradan qalxmas il (soyuq mharibnin baa atmas kimi sbblrl d) A-nin zv dvltlr baxmndan cazibliliyi azalmd. Bel bir vaxtda glck mhakim olunmaa balanld.

A-nin qarlad yeni problemlr arasnda demokratiyann qtl problemi

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

d var. slind, bu problem A-nin yarand- Bir trfdn deyilir ki, Avropa ilk illrd d mahid edilirdi, lakin 90-c byy bilmz, nki z illrd daha geni kild mzakir edilmy vtndalar arasnda biz balanld.

anlay il dstklnmir.

A-y zv olmaq istyn lkd demokDemosun atmazl ratiyann mvcudluu ilkin rt kimi irli srlrd. Lakin ox kemdn, qeyd etdiyimiz demokratiyann atmazl kimi, xsusil 1990-c illrd A-nin znd mnasna glck, yni son drc byk demokratiya qtl probAvropada demos yoxdur, leminin olmas haqqnda mbahislr v yalnz cratos vardr. Digr mzakirlr baland. Bu kontekstd A qurumlar il xalq arasnda laqnin olmamas, trfdn d demosun Avropa A-nin yuxardan veriln gstril yaradl- qurumlar trfindn yaradla mas, A orqanlarnn xalq tmsil etmkdn bilcyini dnn bzi uzaq olduu v Avropa Parlamentinin zvlri mlliflr gr, Avropa il avropal seicilr arasnda balarn gcl inteqrasiya prosesin doru olmad, milli parlamentlrin qanunvericilik slahiyytlrinin A qurumlarna transferi, irlilmzs, biz anlay A sviyysind sekilr yolu il formalaan formaladrla bilmz yegan qurum olan Avropa Parlamentinin qanunvericilik faliyytin tam kild daxil edilmmsi, Avropada demosun olmamas v ortaq kimlikl bal mbahislr aparlmas kimi sbblr irli srlmd [12. s.296].

Demokratiya qtl mslsi mzakir olunduu zaman Hobsbaum tamamil ifrat bir ideya irli srd. Onun fikrinc, Avropada demokratiya qtlndan bhs edil bilmz, nki onsuz da onun yaranmas prosesind v dad funksiyada he bir demokratiya olmamdr [12, s.296].

Demokratiya qtl probleminin sas konturlar demosun olmamas, tmsili demokratiyann ilmmsi v suverenliyin baqasna verilmsi idi.

Avropa demosunun atmazl ox zaman Avropaya inteqrasiya prosesinin fasilsizliyi n mane kimi qbul edilmidir. Bu mbahisnin sonu grunmyn dairy sykndiyi qeyd edil bilr. Bir trfdn deyilir ki, Avropa byy bilmz, nki z vtndalar arasnda biz anlay il dstklnmir.

Demosun atmazl demokratiyann atmazl mnasna glir, yni Avropada demos yoxdur, yalnz cratos vardr. Digr trfdn d demosun Avropa qurumlar trfindn yaradla bilcyini dnn bzi mlliflr gr, Avropa inteqrasiya prosesin doru irlilmzs, biz anlay formaladrla bilmz [6, s.505-506; 13, s.12].

Bzi tdqiqatlara gr, demosun yaradlmas n mumi kimlik v mdniyyt lazmdr. Bu sbbdn kimlik mslsin d nzr yetirmyimiz vacibdir.

Novalis Avropan itirilmi kimlik klind xarakteriz edir. Onun fikrinc, bu kimlik siyasi v intellektual maddilm prosesind pozulmu v yenidn ona atmaq xyal v utopiyaya evrilmidir. Novalis zn istinad edrk z-zn istinad edn kimlik tsbitinin modelini tklif etmidir. Bu model znn daxili

STRATEJ THLL | Say 2 (13) 2015

inkar v ya znn pozulmu kli olan baqasn istinad (referans) nqtsi kimi gtrr [7].

Tanma modelin gr (Hegelin irli srdy model), Fransa inqilab vvlki rejiml olan mnaqi v anlalmazlq nticsind ba vermidir. Bu vziyytd kimlik v baqalq arasnda mnaqidn bhs edilmir [7]. Ntic etibaril z kimliyini tsbitetm fikirlrind yalnz znn olmas znn baqas kimi olmas mnasna da glir. Lakin bunun ksin baxdqda mlum olur ki, mumi kimliklr z kimliyi daxilind formalaan dmnl real v xyali mharib tcrbsi nticsind formaladrlmdr. Cmiyyt kimliyi daim z daxilindki digri il laq v ya mnaqi vziyytinddir [7].

Tarixilrin qeyd etdiyi kimi, Avropa anlay Avropa milltlri arasnda myyn hquqi sistem v ya beynlxalq laqni v ortaq mdni kimlik hissini ifad etmirdi. Mxtlif imperatorluqlarn insanlar periferik razilri bldrmk n bir-birin qar mharib aparmdlar (v artq hmin periferik blglr mrkz hesab olunur) [7].

slind Avropa Komissiyas Avropaya bayraq, himn, pasport, srclk vsiqsi kimi bzi simvollar qazandrmaa v bununla da Avropa kimliyini insanlarn gndlik hyat il birldirmy alsa da, milli baxmdan Avropa milli dvlti xarakteriz edn, ortaq dil, tarix, adt-nn kimi faktorlardan mhrum olmas sbbindn yaaya bilck struktur, idaretm formas deyil [6, s.506].

Ortaq mdniyyt v etnik amillrl daha az laqli olan postmilli nqteyinzr gr, daimi demokratiya mdni v siyasi dyrlrl tsis edil bilr. Bel olan halda milli dvltd n az nzriyyd mvcud olan razi, suverenlik v kimlik faktorlar arasndak laq hll olunmaa doru gedir. Bu qnat gr, postmilli Avropa razi baxmndan qeyri-myyn, idaretm baxmndan is oxtbqli v oxprofillidir [6, s.506].

Balibarn fikrinc, Avropa qitsi srhdsiz xarakter malikdir. Avropada srhd mslsi periferik (trafdak) dvltlrin A-nin siyasi sistemin qbul olmas aktuallad zaman daha ox nzrarpan olu. nki bu lklr yalnz mdniyyt, din v ya dil baxmndan deyil, eyni zamanda baqa mdniyyt v sistemlrl laqli olduu n frqlidir. Bu sbbdn onlar sl Avropa lksin evirmk mmkn deyil. Bu gn tez-tez mzakir ediln nmunlrdn biri kimi Trkiy v ya Rusiya il gcl laqlri olan Grcstan v ya Ukrayna gstril bilr. Lakin 1960-c illrd eyni vziyyt Birlmi Krallq n d qvvd idi, nki o zaman bu lknin imali Atlantika v Anqlosaks lklri il ox gcl laqlri vard.

Uinston rill 1946-c ild Avropa Birlmi tatlar ideyas il bal x edrkn bunun n ilk addmn Fransa v Almaniyann ortaqlq yaratmas olduunu qeyd etmidi. ngiltr Avropann btvlmsinin hr bir mrhlsini dstklyck, lakin ngilis Beynlxaq Cmiyytinin mvcudluu sbbindn bu prosesd aktiv kild itirak etmyckdi [11, s.30].

Btn bunlar nzr alb dey bilrik ki, Avropa he vaxt mdni, siyasi v iqtisadi baxmdan bal yer olmam v tarixin d tsdiq etdiyi kimi he vaxt da bel olmayacaq. Buna gr d radikal mnada Avropann srhdlri yoxdur dey bilrik [6; 7].

Say 2 (13) 2015 | STRATEJ THLL

Avropa siyasi sferas st-st dn tbqlrin ksimsi kimi dnl bilr, nki burada eyni anda hm tarixi genilnmlr, hm d mdni mnblr ehtiva edilir. Bu baxmdan qeyd edil bilr ki, Amerika v ya Aralq dnizi kimi blglr Avropann bir hisssidir v Avropa kimliyinin dyimsi orada olmayan, lakin knar da olmayan xalqlar v mdniyytlr arasndak qarlql tsirdn asldr. Ancaq, tbii ki, inzibati hdudlar myynlmi vziyytddir [7].

Baqa bir mhm msl zv dvltlrin suverenliklrinin itirilmsi il bal olmudu. Bu da demokratiya qtl problemi il laqdardr, nki, msln, tmsili demokratiyann mnbyi olan milli parlamentlrin slahiyytlri A sviyysin transfer edilmidi. Hminin Vahid Avropa Akt (VAA) il qrarlarn byk bir hisssi zr yekdillik prinsipindn sslrin oxluu prinsipin keilmidi. zv dvltlrin mstsna slahiyytin daxil olan bir ox msl A-nin mstsna slahiyytin aid edilmi vziyytddir.

Lissabon Saziindn d grndy kimi, zv dvltlrin mstsna slahiyytin aid ediln msllr hmiyytli drcd azalmdr. Bir trfdn milli dvlt suverenliyini itirmk istmynlr, digr trfdn is daha ox inteqrasiya, htta federal qurulua doru getmk istynlr arasndak mbahislr getdikc daha da artmdr.

A-nin glcyin inanmayan v ona qar xanlar birldirn sas cht onlarn A-ni milli dvltl mqayis etmlridir. Bu mvqenin trfdarlarnn fikrinc, A milli dvltlr kimi siyasi birlik ola bilmz, lakin digr trfdn bu gn ld olunan nticlr baxmndan A-nin beynlxalq mqavily sasn tsis ediln birliklrdn d ox mxtlif chtlrinin olduu qbul edilir. Lakin A milli dvltlrin formalamasndan daha uzaq olan xtd irlilmkddir [6, s.507].

A-ni tnqid ednlr ondan konkret struktur kimi imtina etmir v bu gn n qt ediln yoldan geri qaytman mmkn olmadn qbul edirlr.

Bellikl d, bu gn A-nin federal, supramilli (fvqlmilli) v ya postmilli struktura doru irlilmsi ehtimallarnn mzakir edildiyi dvr qdm qoyulmudur.

Ruggie dvlt v razi btvly (territoriality) arasndak laqdn bhs edrkn Avropan ilk real postmodern beynlxalq siyasi forma kimi xarakteriz etmidir. Bu terminl Ruggie demk istyir ki, Avropa modern siyastlrl hrkt edir v razi btvly (lk il laqli) kimi myyn edilmi v qarlql knarladrc suverenlik formalarnda xarakteriz edilir. Onun qnatin gr, Avropa ox sayda mrkzi hakimiyyt trafnda tkil edilmi, ilk oxperspektivli metoddur. Bunun ksi is sabit v mstsna razi btvlydr [6, s.507].

Msly bu nqteyi-nzrdn yanadqda Avropa baqasna qar yaradlmamdr, nki Avropa kimliyi anlayndan milli dvlti xarakteriz edn daxiletm v xaricetm (inclusion/exclusion) laqsi formaladrlmamdr deyil bilr. Bu kimlik daha ox qeyri-myyndir, z v Baqas anlaylar Hibrid quruluda riyir (hll olur). Eyni qayda il xarici hdudlar da sabit v kskin xtlrdn daha ox yumaq kimi gstrilmkddir [6, s. 508].



Pages:     | 1 | 2 || 4 | 5 |   ...   | 10 |
 
 >>  - , , .


:

1st International Scientific Conference Science progress in European countries: new concepts and modern solutions Hosted by the ORT Publishing and The Center For Social and Political Studies Premier Conference papers Volume 3 March 28, 2013 Stuttgart, Germany 1st International Scientific Conference Science progress in European countries: new concepts and modern solutions: Volume 3 Papers of the 1st International Scientific Conference (Volume 1). March 28, 2013, Stuttgart, Germany. 140 p....

32 2014/2015 1. 11 , 1.1. , : , ...

2 (27) 15 * . .., . : aalmakaeva@hse.ru () , . :...

14.05.2015 11 ! ( ) ( ...

A/HRC/28/7 Distr.: General 17 December 2014 Russian Original: English 6 * * , . GE.14-24581 (R) 230115 260115 *1424581* A/HRC/28/7 ....

8 2013 : , . , . , . 8 2013 : , 324(470+571)2014 66.3(2),131 97 , K97 8 2013 : , / . , . , . . : , 2014. ...

() , , 2014 .. . / .. , . . -. , 2014. 148 . GPS , ...

ENPI-SEIS 8 2015 . ENPISEIS , 1. , ....

A/69/4 4 1 2013 31 2014 -, 2014 . , . ISSN 0251-8481 [1 2014 ] ....

: -WWW http://online.zakon.kz 29 2012 873 ( 02.07.2013 .) : 1. . 2....

.. 2015. 6 (124). REFERENCES 1. Alekseev, A.K. (2008), Russian sports press of XIX early XX centuries: historical and typological analysis, dissertation, Saint Petersburg.2. Duperron, G.A. (1915), Bibliography of Sport and Physical Development: Systematic painting of books, pamphlets, magazines, published in Russia to 1913 inclusive, Petrograd, Russia. 3. Kuramshin, Yu.F. (2003), Theory and Methodology of Physical Education, Soviet Sport,...

л ( л) ISO 9001-201 5504235120 / 40702810645000093689 8634 644042, . , . . , . 41, 327 045209673 . 3010181090000000067 . (3812) 34-94-22 . 054--050 e-mail : tehnoskaner@bk.ru ...

21 04.07.2014 . ..: .. .. : .. .. .. .. .. : .. .. : .., .., .., .., : .. ...

ISBN 9785990632561 : ۻ II- III , 2015 II- : ۻ , . , 21 2015 . III : .. , 2015 06.063:0 94.3 75 : []: II- ...

A/70/285 Distr.: General 5 August 2015 Russian Original: English 73(b) * : , ...

̻ 51 , , , 23 2015 , 19:00 , ., . 4, . 1 2012 1 , 23 2015 14 22 2015 ( 10:00 20:00, ) : , ., . 4, . 1 (. ) , , . (495) 926 4114 : info@vnikitskom.ru...

XVI XXI : Ż (, , ) ..., . .. 18 2015 , , ...

, , , ( 16 2014 .) 2014 2014 () : 21 2014 -: http://www.rfbr.ru/rffi/ru/contests_announcement/o_1897550 2014 ...

A/69/321 Distr.: General 18 September 2014 Russian Original: English 74 * 2013/14 6 ...

20 2013 . 1268- 1. ( ) ( ).2. , : ; , 5- , , . 3. ...








 
<<     |    
2016 www.nauka.x-pdf.ru - - , ,

, .
, , , , 1-2 .