WWW.NAUKA.X-PDF.RU
БЕСПЛАТНАЯ ЭЛЕКТРОННАЯ БИБЛИОТЕКА - Книги, издания, публикации
 


Pages:     | 1 |   ...   | 13 | 14 || 16 | 17 |

«ХАБАРШЫСЫ ВЕСТНИК THE BULLETIN НАЦИОНАЛЬНОЙ АКАДЕМИИ НАУК OF THE NATIONAL ACADEMY OF SCIENCES РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN 1944 ЖЫЛДАН ШЫА БАСТААН ИЗДАЕТСЯ С 1944 ...»

-- [ Страница 15 ] --

№ 5. 2014 ISSN 1991-3494 Необходимо внедрить систему комплексной экспертизы научных проектов, предусматривающую основные элементы независимой экспертизы из международной практики. Глава государства в своих выступлениях всегда указывает, что при решении вопроса финансирования научных проектов и программ, решающим словом должны обладать члены Национальных научных советов. А на самом деле многое решается в Национальном центре государственной научно-технической экспертизы (НЦ ГНТЭ). Это неполное соответствие установке Главы государства.

Например, НЦ ГНТЭ не должен иметь права отказать авторам и возвращать их проекты и программы назад. Это прерогатива только ННС. В случае спорных вопросов в ННС необходимо пригласить экспертов, представителей НЦ ГНТЭ и авторов научных работ. В НЦ ГНТЭ нет крупных ученых, поэтому надо их подчинить ННС, сделав его рабочим органом. Наиболее эффективным средством для объективного проведения конкурса научных проектов является дополнительная к государственному – общественная экспертиза. Проведение такой экспертизы целесообразно поручить на договорной основе Национальной академии наук РК, где сконцентрирован большой потенциал ведущих ученых страны по всем отраслям науки. Необходимо категорировать научные организации (НИИ, открытые лаборатории вузов и др.) с учетом их научного потенциала (остепененность научных кадров, эффективность научных исследований и их результаты, наличие собственных производственных (лабораторных) площадей и приборного парка, состоящего из современных электронных, прецизионных приборов и т.п.).

Рекомендовать прямое участие научных организаций в конкурсах на научные гранты и программы без надстроечных управленческих организаций - холдингов, центров и др., которые должны содержаться за счет отчислений от входящих под управление научных институтов, а не от госбюджета. Целесообразно систематически проверять эффективность госбюджетных средств выделенных для внедрения завершенных НИОКР в производство. Базовое финансирование (БФ) необходимо сохранить только для НИИ, являющимся государственным или приравненным к государственным согласно закону РК «О науке». Необходимо учесть, что средства базового финансирования попадающие адресатам напрямую, не подвержены воздействиям коррупционного характера. Поэтому целесообразно расширить структуру БФ добавив к ним новые категории научных сотрудников и инженеров и увеличить в объеме.

адірменді ріптестер! Бізді бгінгі сессиямыз брімізді Ата-бабаларымыз 1456-65 жылдары рылан аза хандыы, яни аза мемлекетіні бірінші кнінен бері аталып, тойланып келе жатыран асиетті рбан-айт мерекесіні арсаына тура келіп тр. Сондытан баршаызды осы мерекемен ттытап, отбасыларыыза аманды-саулы, ба-береке тілеймін. Бл сессия жмысына бізді шаыруымызды абыл алып келіп отыран Р Президентіні кеесшісі, белгілі мемлекет айраткері проф. л-Мхамед Мхтар Абрарлына, осы ызметке келісімен А-сына аморлы крсетіп жрген Р Білім жне ылым министрі Срінжіпов Аслан Бкенлына ылтипаты шін Сіздерді аттарыыздан алыс айтып, ризашылыымызды білдіруге рсат етііздер. Назар ойып тыдаандарыыза рахмет!

Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан

АЗАСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ЛТТЫ ЫЛЫМ АКАДЕМИЯСЫНДА

ТКЕН БАСОСУ

ЛЫТАУ ТРІНДЕГІ ЛААТТЫ ГІМЕ Елбасыны лытау тріндегі лаатты схбаты аза оамында серпіліс туызды. азаты ары-бергі тарихы, тілі, дебиеті, мдениеті, экономикасы мен болашаы жайлы айтан Нрслтан бішлыны келелі пікірлеріне елімізді р тарапындаы зиялы ауым кілдері н осып, з пікірлерін білдіруде.

2014 жылы 4 азанда азастан Республикасы лтты ылым академиясында Елбасыны кеесшісі Мхтар л-Мхаммедті атысуымен ткен басосуда лытау трінде ктерілген басты мселелер ылыми трыдан талданып, оны ел руханиятыны дамуына осатын айрыша лесі туралы кеінен сз болды. лтты ылым академиясыны жетекші академиктері мен корреспондентмшелеріні атысуымен ткен схбатты оырман назарына сынамыз.

Мхтар Л-МХАММЕД, азастан Республикасы Президентіні кеесшісі:

– Елбасымыз бан дейін де азастанны трлі ірінде болан сапарларында журналистерге сан алуан схбаттар беріп, сол ірді ары-бергі тарихы мен болашатаы дамуы жайлы талай мрте келісті ойларын ортаа салан.

Осыдан бірнеше жыл брын киелі Тркістан жерінде зиялы ауымны басын осып, азаты тарихы, тілі, руханияты жайлы теренен толаан гіме ткізген еді. сіресе, дін мселесіне, оны ішінде ислам дініні лаатына атысты лі оы мен солын танып лгермеген жас рпаа арата лтымызды лы басшысы ретінде теренен толаан таылымды пікірлерін ортаа салан болатын.

Жалпы, Елбасы – азастанны ана емес, бкіл дние жзіні беталыс бадарын, оны алда орын алуы бден ммкін ауіп-атерлерін болжай білетін кемегер айраткер. Сзім длелді болуы шін оны осыдан 14 жыл брын, ХХІ асыр енді ана басталанда жары крген «Сындарлы он жыл» атты кітабында:

«азіргі баралы апарат ралдарында, тіптен кейбір саясаткерлерді жртшылы алдындаы млімдеулерінде жаа маына жамылан «исламды ауіп-атер» деп аталатын жаа сз жиі-жиі жне здіксіз айталанатын болып жр.

«Исламды ауіп-атер» деген ымды ерінні шымен айта салу оп-оай боланмен, рейлі анатыны кеге жайылып бара жатаны соншалы, енді ислам тарапынан болатын мифтік ауіпатер туралы емес, исламны зін натылы орауды ажеттігін сз ететін кез келді», деп жазанын мысала келтірейін. Елбасыны дл осы болжамы айна-атесіз келді.

Таы бір келелі схбатты елімізді шыысында, бкіл тркі жртыны асиетті трі саналатын арт Алтайды бауырында берген болатын. Онда Елбасымыз н, са дуірлерінен бастау алатын аза тарихы мен мдениетіне, тіпті ежелгі са, скифтерді металл орыту мен оны деуге атысты брын-соды алымдар тарапынан тыс алып келген ылыми тжырымдарын ортаа салан еді.

Елімізді батысында болан сапарында киелі Маыстау жерінде Нрслтан бішлы ке ксіле схбат рып, мнайлы тбекті сан асырлы тарихы, улие Бекет атаны таылымы, Маыстау іріні сіпркендеу перспективасы жайлы кесек-кесек ойлар айтан.

Елбасыны Астана мен Алматы трінде отанды жне шетелдік журналистерге берген, азастанны барлы ірлерімен байланыса шыып, кзі араты оырмандарды сауалдарына жауап атан келелі схбаттары лі кнге дейін есімде. Тікелей эфир жадайында ткен осындай бір схбат ш жарым саата созылып, онда Нрслтан бішлы 50-ден астам сраа жауап берген болатын.

Мен мны брін з кзіммен кріп, тікелей кугер болан со айтып отырмын.

№ 5. 2014 ISSN 1991-3494 «Бл н брыны ннен згерек» деп Шкрім атамыз айтандай, лытау тріндегі гіме брыны схбаттардан згерек болды. Оны бірнеше себебі бар.

Біріншіден, лытау – ешбір сірелеусіз бізді ары-бергі бабаларымыза тты оныс болан асиетті мекен. Мндай орындарды ерекше аурасы, азаша айтанда киесі болады. Тумысынан таза азаша трбие алан Елбасымыз мны айрыша сезеді. лтымыз шін киелі саналатын орындарды барлыын адірлеп, зиярат етуді мытан емес. Міне, осындай киелі орындар адама анат бітіріп, оны ойына ерекше озау салады. Соны біреу тсініп, біреу ына алмауы ммкін. лтты трбиеге уызынан жарып скен Елбасымыз

– ерекше тйсігі бар адамдар ана абылдай алатын осындай жайларды елден ерек сезіне білетін айрыша жан. лытау тріндегі схбат осындай жадайда дниеге келді деп ойлаймын.

Екіншіден, Елбасы – лытау ірін ерекше жасы білетін адам. Оны жасты шаы, азамат болып алыптасан кезі Сарыара трінде тті. Дл маынасында Сарыараны шыысы араралы болса, батысы тура осы лытау, ал екеуіні ортасында араанды тр. аныш Стбаев азастанны металлогениясын жасаанда лытау-Жезазан ірін Орталы азастаннан ешашан бліп арамаан. аныш Стбаев азба байлытарды кен орнын айындайтын геолог болса, Нрслтан бішлы – сол кендерді орытатын металлург. Сондытан Стбаев ебектерін бге-шігесіне дейін білетін Елбасы – лытауды асиетін ана емес, азынасын да жасы білетін адам.

шіншіден, Елбасымыз азастанны жаа елордасын тадау барысында лытауды да бар ммкіндігін саралап шыты. Баса біреу болса, «аудан орталыы алай елорда болуы ммкін» деп, бірден-а лытауды кандидатурасын ысырып тастар еді. Елбасы аза шін ерекше киелі ірді бар ммкіндігін таразыа салып, бден зерттеген, тіпті оны соы тура дейін алып келген.

Тртіншіден, Елбасымызды мен білетін кейінгі 20 жыл ішіндегі схбаттарында азастанны з ішіндегі коммуникация мселесіне айрыша мн беріп келді. Кешегі Кеес Одаыны ордаланып алан мы сан мселелері орайымен шешілгеннен кейін Елбасымыз лытауды азастанны барлы тарапымен бірдей байланыстыратын теміржол салуды ола алды. Кп жылдар бойы жрек трінде сатап келген ойыны жзеге асуымен тспа-тс келген сапарда Нрслтан бішлы тгілте схбат берді жне оны брыны схбаттардан згерек болуыны сыры осында деп білемін.

лытау тріндегі гіме ата тарихынан басталды. Осында отыран кпшілігііз Нрслтан бішлымен трлі жадайда схбаттасу ммкіндігіне ие болдыыздар. Мен айтпасам да, Елбасымызды тарихты асан білгірі екенін жасы білесіздер. Мемлекет басшысы осы жолы «азаты тарихы те бай. Оны білуіміз керек» деп, бар азаа ой салатын, керек десеіз парыз саналатын лкен мселені ала тартты.

Шындыында, Елбасымыз 1998 жылды «Халы бірлігі мен лтты тарих жылы» деп жариялап, аза тарихыны Кеес Одаы кезінде зерттеуге тыйым салынан талай «атада» беттерін танып-білуге зор ммкіндік жасады.

Бл іске зі де білек сыбана кірісіп, 1999 жылы «Тарих толынында» атты кітабын жариялап, лт тарихыны келелі мселелері бойынша з пікірін ортаа салды.

Елбасымыз зіні 2003 жылы Жолдауында «Мдени мра» атты бірегей мемлекеттік бадарлама жасауа тапсырма берді. Шынтуайта келгенде, бл аза алымдары шін бан дейін жабы болып келген ытай, Иран, Тркия, Еуропа жне Араб елдері архивтеріндегі азаты тарихын, жоын тгендеуге арналан бадарлама болатын. Соны нтижесінде мыдаан тарихи жат азастана оралып, жздеген ылыми-зерттеу ебектері жарияланды.

ылымда пікірталас болып трады. Дегенмен, ата тарихын кезедеуге байланысты Елбасы сынан «н дуірі, Кк трік кезеі, Алтын Орда заманы, аза хандыы тарихы» атты дуірлерді тарихымызды зерттеймін деген рбір алым басшылыа алуа тиіс.

Елбасыны тарихи тлаларды ардатауа арналан ебектері шан-теіз. Егемендікті алашы жылдарында Алматы трінде Абылай ханны, Атбеге білайыр ханны, Елордада алашы Президент кімшілігі болан имаратты тура алдына Керей мен Жнібекті ескерткішін орнатты.

аза хандары мен батырларына облыс жне аудан орталытарында орнатылан еселі ескерткіштер з алдына бір тбе. Туелсіздік жылдары Елбасы тарапынан тарихымызды айтулы тлалары тгелдей дерлік лыталып, оларды есімін ел есінде мгі алдыру шін жасалуа тиіс шараларды брі атарылды.

Ал біздер, тарихшылар, е болмаанда аза хандыыны негізін салушы Керей мен Жнібекке немесе лт тарихыны стыны болан аса жолды асыма, Есегей бойлы ер Есімге, тіпті есімі рпатан-рпаа аыз болып жеткен з Тукеге арналан бірде-бір толымды монография жариялай алмады. Тіпті, 1995 жылы басталан бес томды «азастан тарихын» он бес жыла созып, ре аятады. Сондытан тарихшылар ауымы алдаы уаытта ажет болан барлы жадайды жасап отыран Елбасы сенімін, ел мітін атап, жастарды ата тарихын ардатауа, елін, жерін сюге шаыратын толымды шыармалар тудырады деп сенемін.

лытау трінде озалан екінші лкен таырып – тіл мселесі. Бл – азастан сияты кп лтты мемлекет шін стараны жзіндей ылпып тран таырып.

Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан

Бан келгенде де Елбасына кпе айтуды зі иын. Мен ебек жолымда здерііз авторы болып табылатын аза энциклопедиясынан бастап, кандидатты диссертациямды «Орыс энциклопедиясындаы аза таырыбынан» ораан адам ретінде кбінесе энциклопедиялы басылыма жгінемін. Мселен, Кеес Одаы кезінде, 1985 жылы жары крген «Демографиялы энциклопедиялы сздікте» 1979 жылы халы санаы бойынша азастанда тратын азатарды пайызды лесі небрі 36 пайыз, орыстардікі 40,8 деп крсетілген. Егер дл осы деректі ірлер бойынша алатын болса, елімізді солтстігі мен шыысындаы кейбір аудандар мен алалардаы азаты лес салмаы 5 пайыздан да аспайтын. Міне, соны Елбасымыз з схбатында: «Кеес Одаы кезінде тікелей орыстандыру саясаты жргізілді» деп, кеес заманыны срай шындыын батыл трде ашытан-ашы айтып салды.

Кеес Одаы кезінде з республикасында отырып, азшылыа айналан лт тек азатар болды. Еліміз туелсіздік аланда Елбасына лт мселесінде, тптеп келгенде тіл саясатында осындай «гордий тйінінен»

де иын мра алды.

азір мен туелсіздік тарихына атысты архивтік жаттарды арау стіндемін. Нрслтан бішлы азастан Компартиясы Орталы Комитетіні бірінші хатшысы болып сайлананнан кейін іле-шала, аза Кеестік Социалистік Республикасыны 1989 жылды 22 ыркйегінде абылданан «Тілдер туралы»

заында аза тіліне жеке дара «мемлекеттік тіл» мртебесі беріліп, орыс тіліне «лтаралы атынас тілі»

зыреті бйырды. Елбасымыз азастанны бдан кейінгі кезеінде орыс тілді саяси кштерді аншама талап ету, кш крсету, оан-лоы жасауларына арамастан зіні ана тілі, баба тілі, азаты мемлекеттік тілін барлы ауіп-атерден орап шыты. Тіл йренуге керекті кптеген оулытар, дістемелік кітаптар, сздіктер, тілашарлар шыарылды. аза мектептеріні саны 2 есе артты, аза тілінде басылымдар, телеарналар саны кбейді. Нтижесінде, сіздер мен біздер схбат рып отыран кезде, азаты саны 65 пайыздан асты. Айтыыздаршы, осыдан кейін Елбасына андай кпе болуы ммкін? з Отанында айын басымдылыпен кпшілікке айналан азатар ендігі жерде Елбасымыз айтандай, «бір-бірімен азаша сйлессе», балалары мен немерелерін аза мектебі мен аза балабашасына берсе оларды олын кім аады екен? Осы орайда, аза тілі туралы биік мінбелерден ызу-ызу сз сйлейтін лтты бетке стар зиялы азаматтарыны балалары мен немерелеріні лі кнге дейін орыс мектебіне баратынын кінішпен айтуа мжбрмін.

Еліміз туелсіздік аланнан бері Елбасы жастарымыза немі лем халыны басым кпшілігі еркін мегерген халыаралы атынас тілі – аылшын тілін йренуге аыл-кеес берумен келеді. зі де барша азатара лгі болсын деп аылшын тілін йренді. Кез келген ріптесімен ешбір аудармашысыз аылшын тілінде еркін сйлесе алады. Сондытан Елбасыны «аза жастары жаппай аылшын тілін йренуі керек»

дегенін лта деген аморлыа толы лкен жректен шыан сз деп білуіміз керек. Осы заманы ылымда, техникада, медицинада аылшын тілін білмей табыса жетемін деу бос урешілік. Ендеше, Нрслтан бішлыны бл пікірі де барша азаты олдауына бден лайы деп білемін. Бл істе сіздер, алымдар, оама лгі-неге болуларыыз керек.

Тіл мселесі бойынша гімені тжырымдап айтар болса, Елбасы з тарапынан жасалуа тиіс нрсені брін істеді. Енді біз бкіл лт болып йып, ана тілімізді ксегесін бірге кгертуге мтылуымыз керек.

лытау тріндегі схбатта дін мселесіне айрыша кіл блінді. Ешбір маймкелетпей, турасын айтса, Кеес Одаы дінсіз мемлекет болды. Мектептерде жаппай атеистік трбие берілді, жоары оу орындарыны студенттері міндетті трде «ылыми атеизмнен» емтихан тапсыратын. азастанда жоары білімді теологтар болмады. Сондытан еліміз туелсіздік алып, халы жаппай дінге бас ойанда ел ішінде «аау елге арамза молда» боландар кбейді. Кейін оларды орнын жат елдерде, зге діни дстрде білім алан радикалды станымдаылар басты. Діни еркіндікті пайдаланып, олар жастарды з атарына тарта бастады. Осындай теріс пиылды дінбзарларды арандатуына тскен аза жастарыны кейбірі, ашыын айтанда, лемдік дегейде террористік йымдар ретінде танылан лакестер атарынан бір-а шыты.

Жастарымызды ата жолынан адаспауы шін лытау трінде Елбасымыз ислам діні, оны аза руханиятындаы згеше орны жайлы аынан жарыла сйледі.

Нрслтан бішлы – ислам дініні тарихын да, аидаларын да жасы білетін, «ранды» трлі тпсірлерімен (тсіндірмелері) тереінен мегерген адам. Елбасыны тп наашысы, яни анасы лжанны кесі лкен дмолла болан. Сондытан уелі жесі Мырзабала, кейін ата-анасы оан бала кезінен «басыма келгенде оырсы» деп, ранны «Фатиха» жне «Ыылас» срелерін жаттатызан. Былайы жрт кзіне жария ете бермейтіні болмаса, ата-бабаларыны басына келгенде, ораза, рбан айттарда осы срелерді бір сзінен де жаылмастан ирааттап оып шыанына талай ку болдым.

Жалпы, Елбасымыз – мсылманды парызын молынан орындап, бірнеше рет ажылыта болан, тіпті асиетті абаны ішіне дейін кіру баытына ие болан, мсылман мемлекеттеріні басшылары ерекше сыйлайтын ізгі тла.

лытаудаы схбатта Елбасы дін тарихы, ислам дініні азіргі аза оамындаы орны, діни мзабтар, асиетті «ранны» ізгі аидаттары жайлы жан тебірентерлік сздер айтты.

№ 5. 2014 ISSN 1991-3494 Аллаа мы шкір, асыл дініміз халымыза айтып оралды. Жан дниемізді, жрегімізді тазартты. Соны айдаы бір басбзарлар лайлаысы келеді. Елбасы осылардан жастар жаы ашы болсын дейді.

азастанны барлы лкенді-кішілі елді мекендерінде мешіттер салынды. Астанаа салынатын «НрАстана» мешітіні орнын кезінде аланы тура кіреберісінен зі тадап, «Елордаа кірген рбір жан бл ай елді астанасы екенін бірден крсін» деген сздерді айтаны лі кнге дейін есімде. «зірет Слтан»

мешітіне орын тадаланда: «Астананы бас алаы «аза елі» монументі орналасан дл осы ала болады.

скери парад, мерекелік шерулер де осы алада теді. Дл осы жерден бкіл дниежзіне хабар тарайды.

Ендеше, бас мешіт дл осы алада орналасуа тиіс», – деп жаа бйтолланы іргетасын зі алаан болатын.

лытауда толанан таы бір таырып – теміржол мселесі. Ол – ешбір сірелеусіз айтса, экономиканы кретамыры. сіресе, азастан сияты лемдік мхита шыар жолы жо, Еуразия сияты апайтс алып рлыты дл ортасында орналасан мемлекет шін.

Нрслтан бішлы республика экономикасын бес саусаындай білетін адам. ірлерге сапара шыанда, зі біліп трса да, жаадан таайындалан кімдерді сынау шін облыс экономикасыны даму болашаы, ішкі ммкіндігі мен леуеті жайлы дейі сра оятын кездері болады. Біліп жатса, риза болып, білмегендеріне р проблеманы тайа таба басандай етіп крсетіп, аыл-кеесін беретін. Сонда Елбасыны е кп толандыратын мселе азастанны з ішін бір-бірімен байланыстыратын дл осы теміржол атынасы еді.

Шындыында, Кеес Одаы азастан байлыын Ресейге тасу шін теміржол атаулыны сол баыта арай салды. Нтижесінде жрта азастанны бір ірінен теміржол арылы екіншісіне келу шін Ресей жеріне барып, екі рет атарынан кедендік баылаудан туге тура келетін. Осы келесіздікті орнын толтыру шін зындыы 404 шаырымды «Хромтау – Алтынсарин» жолы тселді, бдан кейін зындыы 187 шаырымды «Асу – Дегеле» теміржолы салынды. Шар стансасынан Семейге сопай, тура скеменге бастайтын «Шар – скемен» 150 шаырымды жолы пайдалануа берілді. Жетісу арылы азастанды ытаймен жаластыратын 293 шаырымды «Жетіген – орас» теміржолы тселді. Биыл зен аласынан Трікменстан шекарасына дейінгі аралыта 146 шаырымды «зен – Берекет» жолы тсті. азір трікмен аайын бл жолды Ирана дейін жеткізді. Жолды иранды блігі аяталанда азастанны болат жолдары ытай арылы Тыны мхита, трікмен жері арылы Парсы шыанаына, рі арай нді мхитына, Ресей жеріне арай тартылан жолдар арылы Еуропаа, одан рі Атлант мхиты жаасына дейін жетеді. Ал мны брі – азатарды бгінгі ана емес, болашатаы буыны шін молынан жетіп-артылатын наыз нрлы, баа жетпейтін исапсыз мол азына келетін жол.

Осы жмыстарды барлыы атарылан со Елбасы 1036 шаырымды «Жезазан – Бейнеу»

теміржолына кірісті. Бл идеяны Елбасы тосаныншы жылдары-а айтан. Онда жобаны жзеге асыруа елді леуеті жетікіремеді. аражатты ысарту шін жолды Бейнеуден тікелей Аралды екіге бліп жатан Ккарал плотинасы арылы салу жнінде аыла млде сыймайтын «немшіл» нса да сыныланын білемін. Кейін жолды леуеті кшті, халы кп Шалар арылы салуа басымды берілген. ызылорда облысыны кімі болып ызмет атаран кезде дл осы жолды Арал іріне ан жгірту шін сол ауданны е теріскейінде орналасан Сексеуіл стансасы арылы тартуа біз де сыныс жасаан болатынбыз. ашанда бар азаты амын бірдей ойлап, таразы басын те стайтын Елбасы «Жолды Бейнеуден басталар тсы ызылорда облысыны Сексеуіл стансасына, ал Жезазаннан бастау алар жолы Атбені Шаларына тоыссын» деген шешім шыаран. лытау трінде схбат болан кні осы жолды соы азыы аылды.

Бл арынды даму жолына тскен араанды, Атбе, ызылорда жне Маыстау сияты трт облысты экономикасыны дамуына серпіліс келетін болады. азастанны трт тарабы бірдей болат жолмен байланысады. Бл Елбасыны азастан Министрлер Кеесіні траасы кезінен ойа алан, жрек трінде сатаан ізгі арманы еді. Сол арман лытау трінде жзеге асты. Бл Елбасыны жрегін айрыша уаныша бледі. уаныш аынан жарылан кл-ксір схбата ласты.

Кейбір кпті кілмен иаш сра оюшылар: «Теміржол саланда тран не бар екен?» деуі де ммкін.

«Бар боланда андай!» дейміз біз. КСРО кезінде он бес одатас республика (азіргі 15 туелсіз мемлекет) жабыла жріп, кеес заманындаы е ымбат жоба – йгілі «Байкал – Амур магистралін» (БАМ) салды.

Кеес Одаы оны салуа 1938 жылы-а кіріссе де, упірімдеп жріп 1989 жылы ре аятаан (басым блігі ткен асырды 70-80 жылдары тселді). азір Ресей таы да миллиардтаан аржы бліп, оны айта жндеуге кірісті. асыра созылан БАМ-ны зындыы – 4287 шаырым.

Ал Жезазан – Бейнеу жолы аяталан со азастанда тек туелсіздік жылдары салынан теміржолды жалпы зындыы 2430 шаырыма жетті. Ал Жезазан – Бейнеу теміржолы екі-а жылда салынды. Ешбір даыра, дапыртсыз іске асу стінде. Туелсіздігін осыдан небрі 22 жыл брын ана алан жас аза мемлекетіні з кшімен салынуда. Туелсіз Мемлекеттер Достастыына кіретін елдерді брін осып есептегенде, брі жиылып дл осындай клемде теміржол рылысын салмаан екен. Міне, бл – аза еліні наыз скендігіні, ркендегеніні, з кші мен уатына, леуетіне ны сенгендігіні крсеткіші. Бл – ашанда сабырмен имылдайтын креген Елбасыны аылмандыыны арасында жзеге асып жатан

Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан

жоба. Бгінгі басосуда йгілі экономист алымдар отыр. Сіздер осыны жеріне жеткізе талдап, оны халымыза тигізер кл-ксір пайдасын зерделейді деп білемін.

Міне, лытау тріндегі лы схбатты сыры осындай, аайын. Соны халыа тсіндіретін, жастара жеткізетін, санаа сідіретін осында отыран ылыми зиялы ауым – сіздерсіздер. Бгінгі гіме осы тіректе рбиді деп ойлаймын.

Мрат ЖРЫНОВ, лтты ылым академиясыны президенті, А академигі, химия ылымдарыны докторы, профессор:

– рметті ріптестер! лтты ылым академиясыны кешегі ткен сессиясы да, бгінгі басосу да Елбасыны лытау тріндегі лаатты схбатынан туындап отыр.

Елбасымыз – ел дамуыны е крделі кезеінде бгінгіні ана емес, болашаты да аны болжайтын кемел стратег, кемегер тла ретінде немі кеінен ойластырылан шешімдер абылдап келеді.

Посткеестік кеістікте ана емес, лем экономикасын дадарыс жайлаан сонау 1997 жылы Нрслтан бішлы бкіл аза елін нрлы жола бастаан «азастан – 2030» атты стратегиялы жат абылдады.

Кезінде дл осы стратегияны орындалуына кмнмен араушылар аз болан жо. аза оамы мен елімізді экономикалы кш-уатыны ішкі ммкіндігіне сай жан-жаты ойластырылан бл стратегиядаы масаттарды басым блігі мерзімінен брын орындалды. азір Дниежзілік банк, Халыаралы валюта оры, Еуропа айта ру жне даму банкі сарапшыларыны бірауыздан мойындауы бойынша, азастан з экономикасын реформалауда посткеестік елдерді ана емес, бкіл Шыыс Еуропа елдеріні алдына шыты. азастанны Елбасы тадаан саяси жйесі де, экономикалы моделі де, леуметтік реформасы да уаыт сынынан срінбей тіп, елімізді дамуды даыл жолына шыарды. Міне, осындай сындарлы стте ашанда алысты болжайтын креген Елбасымыз «азастан – 2050» атты жаа стратегиялы бадарламаны сынды. Шынын айтар болса, біздер, алымдар осы сан салалы стратегияны барлы сипаты мен сырына лі тере бойлай алмай отырмыз. азастанды лемдегі дамыан 30 елді атарына осатын бл жат болашата талай ылыми-зерттеуге арау болатыны аны.

лытау тріндегі схбат Елбасымызды дл осы стратегиялы бадарламасынан бастау алады.

Нрслтан бішлыны ешуаытта сзі мен ісіні арасында алшаты болан емес. Байыптап зерделесек, «азастан – 2050» Стратегиясында крсетілген масаттар мен міндеттер рет-ретімен жзеге аса бастады.

Елбасымыз – з заманынан озы туан тла. Кезінде лтты академияны статусы згергенде ылыми зиялы ауым арасында біраз тсінбеушілік боланы рас. азір бл шешімні дер кезіде жасаланын мірді зі длелдеп берді.

ылым академиясыны масаты – ылымды дамыту. ылым батыс елдерінде аса лкен зерттеулер, университеттер аясында жзеге асады. Біз де соан келдік. азір лтты ылым академиясыны физика, математика жне информатика саласы – л-Фараби атындаы аза лтты университеті негізінде, аграрлы ылымдар – аза лтты аграрлы университетінде, жер туралы ылымдар –.Стбаев атындаы аза лтты техникалы университетінде, оамды ылымдар – Абай атындаы аза лтты педагогикалы университеті аясында дамуда. Бларды бріне Елбасы Жарлыымен лтты мртебе берілген. Олар – жыл сайын мемлекеттік бюджеттен мол аражат блінетін іргелі университеттер. Нтижесінде ылым да дамуда, жоары оу орны болан со ылыма келетін жастар да кбеюде. Шетелдерді жетекші университеттерімен байланыстарды ркендеуі арылы азастан ылымы бкіллемдік ылыми кеістікке батыл интеграциялану стінде.

«азастан – 2050» Стратегиясынан туындайтын лытау тріндегі схбат е алдымен бізді оамды ылым саласына – тарих, философия, тіл жне дебиет, мдениеттану жне теология мамандарына ты міндеттер жктеп, жаа зерттеулерге баыт-бадар сілтейді.

№ 5. 2014 ISSN 1991-3494 лытау трінде отанды экономиканы сан алуан саласы – геология, геодезия, металлургия, энергетика, коммуникацияны зекті мселелері озалды. ылыми трыдан арайтын болса, бларды брі бірбірімен сабатас салалар. Оларды дамуы бкіл ел экономикасыны дамуына аса зор мультипликациялы сер беретін болады.

Мен де Орталы азастанда за жылдар ызмет істеген адаммын. «Жезазан – Бейнеу» теміржолын салу кешегі Кеес Одаыны олынан келмеді. йткені, теміржол салу – машааты мол жмыс. Оны бойында толып жатан кпір, быр, электр желісі, разъездер мен стансалар, леуметтік нысандар салынады.

Бл – азастан шін ана емес, бізді шыыс пен батыстаы, отстік пен солтстігіміздегі кршілеріміз шін де маызы бар жоба.

Теміржол, коммуникация экономиканы рге тартады. Осыдан 15 жыл шамасы брын Елбасымыз азастан экономикасын кластерлік жйе бойынша дамытуды сынды. Жалпы «кластер» ымы химия, физика, астрономия, математика, тіпті, компьютерлік техника саласында жиі олданатын тсінік. Елбасы азастанды р ірді экономикалы згешелігіне сай жйелеп дамытуды сынды. Нтижесінде солтстіктегі астыты облыстар тек бидайды экспорта шыарумен шектелмей н, нан німдері, макарон, т.б. ндіре бастады. з аражатымен шетелдерден, мселен, Тркиядан инвестиция келді. Шыыс азастанда тсті жне сирек кездесетін металдара атысты кластер абылдаса, елімізді батысында мнай німдерін дейтін жаа зауыттар салынып, іске осылуда. Кеше ана лтты ылым академиясында Отстік азастан облысында мата сіру мен соан атысты мата-мата, тоыма кластерін дамытуа арналан баяндаманы талылады.

азір Елбасымыз азастан ксіпорындарын лемдік дегейге шыаруды ала ойып отыр. Ол шін мемлекеттен мол аражат блінуде. Бл іске шетелдік инвесторлар кеінен тартылуда.

Біз ашы оамда мір срудеміз. азір еліміз Нрслтан бішлыны аса зор халыаралы беделіні арасында барлы кршілермен шекарасын бекітіп, делимитация, демаркациясын жасап ойды. Оны халыаралы жаттар арылы мытап бекітті. Нарыты экономиканы дамытып, лдеашан-а йренуші елден йретуші елге айналды. азір лемні кптеген дамушы елдері «азастанды экономикалы феноменнен» йрену стінде.

Егер азастанны Еуропадаы ауіпсіздік жне ынтыматасты йымына траалыы саяси беделіні аса зор екендігін крсетіп берсе, ЭКСПО-2017 елімізді экономикалы кемелдігін бкіл дниежзіне танытпа. азастанды алымдар аса зор тарихи мні бар осы оиаа дайын труы керек. Кн энергетикасынан уат алу, жел энергиясын пайдалану, бкіл лем шін ерекше мнге ие болып отыран «жасыл экономикаа» кшу сияты мселелер бізді алдаы жылдардаы ылыми-зерттеулерімізді басты таырыбы болуа тиіс.

Нрслтан бішлы азір бкіл дние жзі мойындаан, жаанды дегейдегі кемел айраткерге айналды. Ол азастанды лемге танытты. Елбасымызды беделі арасында азастана миллиардтаан инвестиция, сонымен бірге, инновациялы технология келуде. Ендеше біздер, азастанды алымдар осындай мол ммкіндікті кеінен пайдаланып, лемдік дегейде бсекеге абілетті жаа ылымизерттеулерге жол ашуымыз керек.

Серік ИРАБАЕВ, лтты ылым академиясыны академигі, филология ылымдарыны докторы, профессор:

– Елбасымыз – азаты баыты шін туан азамат. Нрслтан бішлы з резиденциясын Аордаа кшіргеннен кейін мен Президентті абылдауында болдым. уелі Аорданы асыпай аралап шытым. Ішісырты бірдей келістіріле салынан имарат екен. Ерекше риза болдым. Мені алдымда Елбасы абылдауында В.С.Черномырдин болды. Одан кейін іле-шала мен кірдім. Аордадан алан серімді жеткізіп, тты болсын айттым. Нрслтан бішлы:

– Жаа сізді алдыызда болан Виктор Степановичке «Бізді ш асыр бодандыта стаанда, е болмаанда, осындай бір сарай салып бермедідер. Аылшындар, испандар мен португалдарды отар елдерінде трызан сарайлары лі кнге дейін жайнап тр. Ал сендер бар байлыты здері тонап, бар сарайды здеріде салдыдар», дедім. Туелсіздігімізді арасында осындай сарай салатын дрежеге жеттік.

дай бйыртса, ел игілігі шін талай тамаша имараттар салатын боламыз, – деген еді.

Шындыында, патшалы Ресей кезінде де, кешегі Кеес Одаы тсында да азастанны байлыы ашытан-ашы тоналды ой. Тіпті, елді з ішін бір-бірімен байланыстыратын теміржол да салынбады.

Салынандарыны зі зор мехнатпен жзеге асты. Мселен, «Мойынты – Шу» теміржолын саланда су ішетін ды та табылмай, кшіп-онан азатарды ескі дытарын пайдаланыпты. Осыны кезінде Нртас Одасынов марм айтып еді.

лытау маан да алыс емес. Бкіл тарихы кз алдымда. Теміржолды жотыы елді ерекше инайтын.

Мен зім сол аймата туып-скендіктен, ондаы халыты мтаждытары мен арман-тілегін жасы білемін. Кздеген масаты ойнауындаы байлыты алу ана болан Кеес кіметі кезінде жергілікті халыты жарылайын деген жо. Табии задылыа саланда, тоыз жолды торабында труы тиіс лытау

Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан

ірі елімізді а ортасында орналасса да, кре жолдардан тысары алды. Ал жол дегеніміз ел экономикасыны ан тамыры іспетті боландытан, халыты л-ауатыны артуына тікелей ыпал ететін аса маызды фактор.

Оны келешектегі тікелей экономикалы пайдасы миллиардтап есептелсе, жанама леуметтік ыпалы да одан кем болмайтыны аны. йткені, ол елімізді батысы мен шыысыны арасын ана жалап оймай, алып ытай нарыы мен Еуропаны арасындаы транзиттік жк тасымалына да ызмет етеді.

Елбасы айтып ткендей, теміржол желісі бірден бірнеше салаа озалыс келеді. Байта даламыза шашырай оныстанан халыты бір-біріне барыс-келісі жеілдейді. Сауда-саттыы жанданады. Тбіне ілер болса, Елбасыны лытауда дл осы мселеге атысты сзі лы Абайды: «Ойдаы ел, ырдаы елмен араласып» деген сздерімен астасып жатыр.

Нрслтан бішлы еліміз туелсіздік аланнан кейін руханият мселесіне ерекше кіл бліп келеді.

Абай, Жамбыл, Мхтар уезов, аныш Стбаев тойлары лемдік дегейде атап тілді. Ел экономикасыны е иын жылдарында Шыыстауда Абай мен Шкрімні басына зулім кешен трызылды.

Кеес заманында М.уезовті 20 томдыы, С.Мановты 16 томдыы, Скен, Ілияс, Бейімбетті 6 томдытары мен.Мстафинні 4 томдыы жары крген болатын. азір М.уезовті 50 томды шыармалар жинаы, 100 томды «Бабалар сзі» жары крді. Осы заманны аын-жазушыларыны шыармалары алды 10, 15, 20 том болып жары круде. Кезінде кітабын шыаруды былай ойанда, атын атауды зіне тыйым салынан аын-жазушыларымыз тгелдей халымен айта табысты. Осыны брі Елбасыны аморлыы емес деп кім айтады?!

Теміржолды салынуына оралар болса, лытау іріне ана емес, бкіл азастана о згерістер келіп, халы трмысыны жасаруына септігін тигізетініне кмн жо. Елбасыны з сзімен айтса, «Бл

– айта салана те оай. Ал маызына келсек, алдаы 50-100 жылда пайдаланатын игілігіміз» болма.

Тек ел амы шін туан Елбасымыз аман, жртымыз тыныш, туелсіздігіміз баянды болсын деп тілейік.

Едіге ТРКЕБАЕВ, лтты ылым академиясыны академигі, экономика ылымдарыны докторы, профессор:

– Тарихи уаыт дегейінен арайтын болса, азастан – жас мемлекет. Мемлекетімізді экономикалы трыдан дамуы Елбасыны салиалы саясатымен жзеге асырылып келеді.

Бл орайда, сл тарихи шегініс жасап, ткен кндерге зер салып, бгінгі жадайымыза, ол жеткізген табыстарымыза араса, елімізді басты уат кші, кре тамыры, лтты экономикалы жйемізді даму арнасы сарапшыларды тарапынан жоары бааа ие болуда.

Еліміз туелсіздігін аланда азастан зіні лтты валютасы жо, азынасы бос жатан мемлекет болатын. Елбасымыз уелі лтты тегені енгізіп, оны аяына тік трызды. Мемлекеттік алтын-валюта орын жасады. лемдік экономикада жиі орын алып тратын дадарыстара арсы тру шін лтты лауат орын рды. Дл азір елімізді траты экономикалы дамуын амтамасыз ететін осы екі ора 100 миллиард доллардан астам аражат жинаталан. Халы 17 миллионнан сл ана асатын азастан сияты жас мемлекет шін бл аса лкен аражат жне ол Елбасыны алысты болжайтын креген экономикалы саясатыны арасында ана ммкін болып отыр.

Елбасы лытау тріндегі схбатында ел экономикасына атысты те маызды жайттарды озай келе:

«Экономика сіп-нбесе, баса шаруаны брі шешілмейді», деп бір сзбен тйіндеді. Шын мнінде, бгінгі тада заман талабына сай экономикалы реформаларды стті жргізе алмаан ел дамуды жоары жетістігіне ол жеткізе алмайды. Саяси-экономикалы трыдан аланда, елімізде ола алынан жобалар зіні міршедігін длелдеп келеді. Жзеге асырылып жатан индустриялы-инновациялы жобалар ел экономикасын шикізаттан туелсіз етіп, экономика саласындаы жаа баыттара бастайды. Сонымен атар, азастанны Ресей жне Беларусь мемлекеттерімен бірлесіп ран Кеден одаы жне Еуразиялы экономикалы ода лтты экономикамызды дамуына айрыша серпін беретіні аны. Бл тиімділікті бір ана мысалы, ш ел экономикасыны жиынты клемі 2,2 триллион долларды райды. ш ел шыаран нерксіп німіні жалпы клемі шамамен аланда 1,5 триллион АШ долларына жуытауда. Ішкі жалпы нім сімі де 2030 жыла арай шамамен 900 миллиард доллара жетеді деп ктілуде. азастан бгінде бсекеге абілеттілікті жаанды индексінде 50-орындаы елге айналаны сзсіз уантады. Мселен, бизнесті жргізу жеілдігі рейтингі бойынша да крсеткіштеріміз сті. Жыл сайыны ІЖ крсеткіші де экономикалы баытымызды дрыс екенін аартып трандай. Салыстырмалы трде алатын болса, тек соы 4 жыл ішінде елімізде 1000-а жуы ксіпорын, 250-ден астам німні жаа трлері пайда болан екен.

азастан тауарлары лемні 100-ден астам елдеріне экспортталуы отанды ксіпкерлерімізді бсекеге абілетті бола тскенін крсетеді. Мны барлыы жздеген жаа инновациялы жобаларды арасында ммкін болып отыраны сзсіз.

№ 5. 2014 ISSN 1991-3494 Сзімді орытындылай айтанда, Елбасыны лытау тріндегі схбатында ауымды мселелер туралы гіме озалды. Ел дамуындаы маызды істерді барлыы тілге тиек етілді. лытау трінде мірше сздер айтылды. Елімізді келешегін бекемдеп, болашаына сенімді кзарас алыптастыран схбат болды.

Трегелді ШАРМАНОВ, лтты ылым академиясыны академигі, медицина ылымдарыны докторы, профессор:

– лытау – мен шін те киелі ым. Бл – мені ана емес, мені бкіл ата-бабаларыма тты оныс болан асиетті лке. лым Алмаз Елбасы схбат ткізген улиеблаты маында туан. Сондытан «Нрслтан бішлы лытауа барады екен» деген хабарды ести салысымен бір жасылыты ктіп еледеп отырдым. Теледидардан Елбасыны бейнесі жар ете аланда схбатты бастан-ая, кз аудармай арап шытым. Ертеінде газетке шыан материалды олыма алам алып трып оыдым. Несін айтасыздар, бл зі ажап оиа болды.

Мені бкіл мірім лытаумен байланысты. айда ызмет істесем де, туан жерімнен жыратаан емеспін. лытауды бкіл тарихы да кз алдымда.

Егер аза жеріні ортасынан тігінен жне клденеін ос сызы тартар болсаыз, тура соны тйіскен жерінде лытау орналасан. Бл зі аза жеріні кіндігі. Он мынан астам ана адам тратын лытау ауданыны жер клемі екі жарым миллионнан астам халы тратын Отстік азастан облысынан лкен.

Ал енді осындай киелі лкені азынасы кеес заманында асан озбырлыпен, жабайылыпен тоналды.

Кішігірім кен орындарыны жанынан уелі вахталы поселок салынды, кейін ол жерге халы келіп оныстанды, ал кен таусыланда соларды басым кпшілігі аырап бос алды.

азіргі Жезазанны орнында бір кездері Кегір деген кент орналасан. Ол йгілі Степлагты астанасы еді. Дл осы Степлагта 50-жылдары 30 мыа жуы ттын, кбінесе саяси ттындар болан. Байайсыз ба, осыдан 70 жыл брын лытау жерінде азіргі лытау ауданы халынан саны ш есеге жуы кп ттын сталан. Олар е иын жмыстара жегілді. Ттын сорлыны кім аясын? Олара ешандай жадай жасалмаан. Пайдалы азбалар крді стінен де, астынан да ешбір технологиялы, экономикалы талаптар саталмастан азып алынды. Кені таусылан орындар ашы-шашы кйінде тастап кетілді. Міне, лытауды азынасы осылайша аяусыз тоналды.

лытау кеес заманында да томаа-тйы лке болды. Барар жол бар да, шыар жол жо. Міне, азір сол лкеге теміржол келді. Жолмен бірге мол инвестиция келді. Жаа стансалар, ауруханалар, мектептер салынды. Халы сол жол арылы батыс пен шыыса арай емін-еркін атынайтын болады. Мені туан лкеме жасаан осындай аморлыы шін Елбасына зор рахметімді айтамын.

Нрслтан бішлына таы бір лкен алысымды елордамыз Астана шін арнаймын. Кн сайын жарырап, жайнап сіп келеді. Кше толан аза жастары. араса, кз тояды. Астанада лемдік дегейдегі лкен медициналы холдинг жасалды. Оны басы-асында мені лым, Джон Хопкинс университетіні профессоры Алмаз Шарман болды. Ол холдингке АШ пен Еуропадаы ріптестерін шаырды. Нтижесінде холдинг лемдік дегейдегі аса крделі операциялар жасайтын, лем мойындаан медициналы мекемеге айналды. Елбасына Астана шін, осы медициналы холдинг шін ризашылыым шексіз.

Жалпы, кейінгі жылдары отанды медицинаны дамуына блінетін аржы 6 есе сіпті. Бл дниежзіні бірде-бір елінде жо жадай. кінішке арай, осы мол аражатты орынды пайдалану жаында кемшілік кп.

Бл блек гіме. Оны жай-жапсарын сті тскенде Нрслтан бішлына зім арнайы баяндаймын.

лытауда таы бір лаатты гіме айтылды. Ол тіл туралы. Рас, кеес заманында азастанда орыстандыру саясаты жргізілді. Бріміз амал жотытан орысша сайрады. азір жадай басаша. аза тілі сті, ркендеді. Енді оан тніп тран ауіп жо. Тіл ай уаытта седі? Ол тілде сйлессе, жазылса седі. Ендеше, алдымен зіміз азаша сйлеуіміз керек.

Мен Елбасыны аылшын тілін жаппай йрену керек деген пікірін толытай олдаймын. з басым аылшын тілін алпыстан асанда йрендім. мір йретті, мжбрледі. ашаны аудармашы жаныда жреді.

Сексендегі мен аылшынша сйлегенде, сегіздегі бала оны оп-оай аып алады. Жалпы, азіргі заманда аылшын тілін білмей дрігер болу иын. Бл – заман талабы. Бізді жастарымыз ана емес, зіміз де сол заман талабына сай болуымыз керек.

лытау туралы сзімді осы таырыппен аятайын. Кезінде Америкаа баранда немерелеріме лытау туралы те кп гіме айтушы едім. Сйтсем, олар лытауды Чикаго, Нью-Йорк сияты йлері кк тіреген лкен ала деп ойлайды екен. Алаш кргенде орашсынып алды, біра кейін жасы кріп кетті. азір лытауа бара салысымен тау-тасты кезіп кетеді. Суретке тсіреді, интернетке салады. Міне, туан жерді асиеті деген осы. Сондытан Елбасына лытауа жасаан аморлыы шін шын жректен алысымды айтамын.

Кпжасар НРІБАЕВ, лтты ылым академиясыны академигі, экономика ылымдарыны докторы, профессор:

Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан

– И, лытау трінде те лаатты гіме болды. азастанны бгінгі жетістіктеріні брі Елбасыны туелсіздікті алашы жылдарынан бастап елді тратылыа жетелеген сабырлы саясатына, мемлекетімізді кш-уатын арттыран нарыты экономикалы модельді тадауына байланысты деп білемін. Естеріізде болар, сол жылдары Елбасымыз «уелі – экономика, содан кейін – саясат» деген аиданы станды. Кеестен кейінгі кеістік елдерінде бірін бірі алмастыран трлі-тсті революциялар орын алып жатанда Нрслтан бішлыны дана саясатыны арасында азастанны бгінгі траты дамуыны кепілі саналатын берік экономикалы негіз аланды.

азастан – азба байлытара те бай ел, біра сол азынаны брі жер астында жатыр. Оны ндіріп, халы игілігіне жарату шін мол аражат керек. Сол себепті Елбасымыз шетелдік инвестицияа айара есік ашты. Нтижесінде шетелдерді е алпауыт компаниялары азастана келіп, экономикамыза оматы инвестиция салды. зімен бірге осы заманны озы технологиясын келді, мыдаан жмыс орнын ашты.

Елімізді экономикасы арыштап ала басанда Нрслтан бішлы оны диверсификациялауды, яни ртараптандыруды ола алды. Нтижесінде азастанда мнай-газ саласы ана емес, ара металлургия, тсті металл ндіру мен деу, ауыл шаруашылыы саласы айтарлытай сті. Кешегі кеес заманында осып жазып жріп 1 миллиард пт, яни 16 миллион тонна астыты ре алатын едік. азір жыл сайын еш иындысыз 20-25 миллион тонна асты жинайтын болды.

Ел экономикасы траты даму жолына тскеннен кейін демелі индустриялы-инновациялы даму бадарламасын сынды. Тіпті, бадарламаа атысатын отанды жне шетелдік ксіпорындара мемлекет тарапынан аса зор клемде аржылай олдау крсетілді.

Ксіпорындар алыпты жмыс істей бастаанда «30 корпоративті лидер» бадарламасы бойынша отанды ксіпкерлерді лемдік бсекеге сай нім шыаруа ынталандыратын жаа бадарлама іске осылды.

Осылайша лтты экономика жыл сайын 5-10 пайыза дейін су орбитасына шыып, лемдік бсекеге абілетті нім ндіру дрежесіне жеткенде, азастанды тауарларды бізден 7-8 есе лкен Ресей мен Беларусь нарыына шыару шін Кеден одаы мен Еуразиялы экономикалы ода ру идеясын сынды жне оны ойдаыдай жзеге асырды. Мны жатсынуды ажеті жо. Кезінде Еуроодаты да сынаушылар кп болан. азір оны пайдасын Еуропаны е дамыан елдері кріп отыр. Сондытан Елбасымыз лытау трінде осы мселеге арнайы тоталып, наты мысалдармен длелдеп берді.

Мені экономист алым ретінде ел экономикасыны дамуы ерекше ызытырады. «азастан жолы» деп аталатын Нрслтан бішлы сынан экономикалы даму моделін азір бкіл дниежзі алымдары зерттеуде. Олар осы модельді дамушы елдерге лгі-неге ретінде сынуда. Бл туралы жыл сайын Астана экономикалы форумына келетін алымдар ашы айтуда. Оларды ішінде атаы жер жаран лемге йгілі экономистер, Нобель сыйлыыны лауреаттары Роберт Манделл, Джон Нэш, Роджер Корнберг, Джеймс Миррлис, Роберт Ауманн, Финн Кидланд бар. Бларды брі з пікірін ешбір блтасыз, «барды – бар, жоты – жо» деп ашы айтатын туелсіз алымдар. Нобель сыйлыыны лауреаттары – з абырой, беделдеріне ерекше мн беретін тлалар. Оларды Астана форумында айтан сздерін бкіл дниежзіні экономист алымдары тыдады, азастанны з экономикасын реформалаудаы айын табыстарын ашы мойындады.

азір Батыс елдері Ресей экономикасына санкция салды. Сырттан келетін тауар клемі ысарды.

Елбасымыз Еуразиялы ода пен орта кедендік кеістікті пайдаланып, Ресейге шыаратын нім млшерін лайтуды тапсырып отыр. Шындыында, бізді отанды ксіпкерлеріміз азір білек сыбана жмыс істеп, босаан нарыты еркін жайлап алуы керек.

Елбасымыз Дниежзілік сауда йымына кіру идеясын сынды. Бл да те ажет бастама. азастан жыл аяына дейін осы йыма кіретін болса, тауар ндірушілерімізді алдынан жаа перспективалар ашылады.

Бізді ксіпкерлер осыан дайын болуы керек.

азастан туелсіздік жылдары Елбасымызды дана басшылыымен асыра бергісіз даму жолынан тті.

лем таныан, дниежзіні е беделді мемлекеттері санасатын уатты елге айналды. Оны болашаы бгінгіден де жарын деп есептеймін. Бан ажетті берік экономикалы негіз жасалды. Тек береке-бірлігіміз мыты болуы керек. Саяси тратылы ана арынды экономикалы дамуды амтамасыз ететін болады.

Сондытан бріміз Елбасыны тірегіне топтасып, оны аза елін ркениет биігіне бастайтын идеяларына рдайым олдау крсеткеніміз жн.

мірза АЙТБАЕВ, лтты ылым академиясыны академигі, филология ылымдарыны докторы, профессор:

– Елбасы лытаудаы схбатында лтымызды е нзік рі жанды жері – аза тіліні мртебесіне атысты сз озай отырып: «ш тілді – мемлекеттік тіл, орыс тілі жне аылшын тілін мегергеніміз те дрыс. Соны ішінде бізді мемлекеттік тіл атар келе жатыр. Біз соны неге ойламаймыз? Біз осылай ш тырлы тілді олданса, тбінде бізді жолымыз ашы болады. Осыны тсіну керек», деді. Мені ойымша, бл – аттандап жрген тіл жанашырларына ана емес, мым азаа ой салатын толамды пікір.

№ 5. 2014 ISSN 1991-3494 Осыдан 23 жыл брын, Туелсіздік жарияланар кезде андай едік, азір андаймыз? «Боламыз ба, бордай тозамыз ба?» деген ыстала шаты ылкпірінде тр едік. Елбасыны айратымен, бара халымызды сабыр-тзімімен ел болды. Есемізді тіктедік. Сол бір иын шатарда тадырына аладаан тіліміз азір де аман-есен, зін тудыран халыпен бірге сіп, ркендеп келеді. Демек, оны бдан рі де олданыс аясын кеейтіп, ркендете беру тек з олымызда екен. «Заманы тлкі болса, тазы болып шал» дейтін маалды тілімізге атысты олданатын кез де енді келген секілді. йткені, мына заман – жаандану заманы. Біз аласа та, аламаса та лем жртымен, дамыан елдермен біте айнасып, ыпалдастыта мір сруге мжбрміз. Сол дрмекті ішінде жтылып кетпей, Мгілік Ел боламыз десек, оза шапандарды атарына мтылуа тиіспіз. Ал бл орайдаы байланысты, арым-атынасты ралы беріде – орысты, ріде – аылшынны тілінде. Ендеше, осы тілдерді мегермейінше, бсекеге де ілесе алмайтынымыз аны ой.

Елбасыны ш тырлы тіл саясатыны мні де осында жатыр. ш тілді – аза, орыс жне аылшын тілдерін білу – азастан халына ойылып отыран бгінгі заман талабы.

Бл орайда, Нрслтан бішлы лемде айрыша орны бар екі тілді атарына аза тілін ою арылы туан тілімізді мртебесін де асататып отыранын тсінгеніміз абзал. азастан халы мемлекеттік тілде сйлеп, жазып, шыарма тудырып, лт руханиятын еселеуге, тіл аясын дамытуа тиіс болса, орыс, аылшын тілдерін білу арылы аталан тілдерді азастанды дамытуа пайдалануы керек. Сонда бізді жолымыз ашы, болашаымыз жарын болады. Елбасыны дл осы сзі азастанды туан Отаным деп білетін барша азаматтара да ой салды деген міттемін. Мны Елбасы «азір з тадырын азастанмен байланыстыратын адамны брі баласына аза тілін йретіп жатыр» деген салматы мысалмен айтты. «Болаша бізді олымызда. Болаша бізге бетін брып тр», дегені осыны аартады.

аза тіліні болашаы азаты з олында. Осыны р аза мытпауы керек. лт тілін дамытуа ркім ал-адерінше лес осуы керек. Сонда ана дниедегі барша азаты ана тілі – аза тілі сіп-ркендейтін болады.

Еренайып ШАЙХУТДИНОВ, лтты ылым академиясыны академигі, химия ылымдарыны докторы, профессор:

– Мен ткен жылы «Елбасы жолы» фильмін лкен ыыласпен кріп шытым. Содан бір аараным, Нрслтан бішлы жастайынан лкенді сыйлау, ата-баба салтын адірлеу, анасын ардатау, кішіге амор болу сияты халымызды тамаша дстрлерін сатап сіпті. Ол Президентімізді іс-рекеті, сйлеген сзінен немі айын аарылып трады. лытау тріндегі сзді таылымы да ата-баба тарихын, тілін, салтын сатау жне оны осы заманны озы дстрлерімен штастырып, ала апаруымен байланысты деп білемін.

Елбасы шешіліп сйледі, те шешен сйледі. Е болмаанда алдында бір пара ааз да болмады.

Жректегісін айтты. Жалпы, шын жректен шыан сз ана жрекке жететін болады. Сондытан Нрслтан бішлыны сзі бкіл аза оамында зор серпіліс туызды.

Алматы алалы ардагерлер кеесіні траасы ретінде айтарым, оамдаы отбасылы ндылытарды насихаттауа біз рдайым кіл бліп отыруымыз керек. Бан ерекше мн беруіміз ажет. Экономикамыз алыптанды, ылым мен білім, медицина, жаа технологиялар да арыштап дамып келеді. Ал енді осыны барлыына рухани трыдан негіз болатын бастаулар керек. Олар – адамгершілік, ізгілік, парасаттылы, стамдылы, сыйласты, негелілік пен трбиелілік жне т.б. ізгі асиеттер мен амалдар.

Бл ретте мен Елбасыны ардагерлерге крсетіп келе жатан рметін ерекше атап тер едім. Елбасы ардагерлермен рдайым жздесіп, оларды хал-ахуалдарын біліп отыруды естен шыармауы оны бойында алыптасан лкендерге деген рметті шынайы крінісі дер едім. Ол ардагерлермен бір кездесуінде:

«Сіздерді а шалан шаштарыыз даналы пен мір срген жылдарды тжірибесін сатап келеді. Сіздер майдан мен тылды атал мектебінен шыдалып шытыыздар, елді алпына келтіріп, соыстан кейінгі жылдарды мтаждыы мен азабын тарттыыздар. Сіздер бейбітшілік пен келісімні баасын білесіздер», деген болатын.

Елбасыны лытауда айтан ойлары ел мен жерге деген рметті арттыруды негесі болса, екіншіден, сол жерде туып-скен, Отана жан аямай ызмет еткен ата-бабаларымызды салып кеткен негелі жолын ардатай білуді де ажайып лгісі болды деп есептеймін.

бдімлік НЫСАНБАЕВ, лтты ылым академиясыны академигі, философия ылымдарыны докторы, профессор:

– азіргі заманды лемдік философтар мен саясаттанушылар «ркениеттер атыысы» кезеі деп баалауда. Америкалы алым С.Хантингтон «ркениеттер атыысы» атты дниежзіні кптеген тілдеріне аударылан кітап та жазды. Таы бір жапон тектес америкалы саясаттанушы Ф.Фукуяма «Тарихты аыры» деген ебек жазып, адамзат з дамуыны соы сатысы, е крделі, атыысты сатысына шыты деген тезисті ала тартуда. Міне, осындай крделі кезеде бізге таразы басын те стайтын кемегер тла керек. з басым алуан тілді, алуан дінді лемні батысы мен шыысы тгел мойындаан

Вестник Национальной академии наук Республики Казахстан

Нрслтан бішлын дл осындай айраткер тла деп білемін. лытау тріндегі схбат бізге осыны таы бір ырынан длелдеп берді.

Президент Нрслтан Назарбаев бадарламалы схбатында алдаы ой-армандарымен де блісті.

«азастанны болашаы те жарын! Бізді балаларымыз бен немерелеріміз бдан да керемет елде мір среді деп ойлаймын», деді Елбасы.

Жалпы, Нрслтан бішлыны осы схбатында лтты философияны мселелері айын крініс тапан. Атап айтанда, ткен тарихымызды адірлеуді философиясы, ел болуды, мемлекет болуды философиясы, Мгілік Ел болуды философиясы тнып тр.

Бізді республикамыз лемні саяси картасынан зіні лайыты орнын алды. Мемлекет басшысы лтты рухты ныайтуа шаырады. Бл – дстр, патриотизм, жаару мен жеістер рухы. асырлар тереіне кеткен лтты тамырыды білу арылы балалар мен жастарды ткенні игіліктерін рметтеуге, туан жерге деген сйіспеншілікке трбиелеп, оларды туан Отаныны шынайы патриоттары ретінде сіруге болады.

Нрслтан бішлы тарихымызды жастар міндетті трде білуі керек деп есептейді. Олай болса, жастар з халыны рухани ндылытарын, дстрлері мен дет-рыптарын тере мегеруге тиіс.



Pages:     | 1 |   ...   | 13 | 14 || 16 | 17 |

Похожие работы:

«YEARBOOK OF EASTERN EUROPEAN STUDIES ISSN: 2300No. Yearbook of Eastern European Studies is an international, interdisciplinary peer-reviewed scholarly journal focused on humanities with emphasis on history, literature, anthropology, political, cultural and other studies related to Eastern Europe. The languages of the journal are: English, Russian, Polish. Editorial Board Mark Belkin (Kyiv), Artur Chubur (Bryansk), Valentina Grebneva (Belgorod), Alla Levonyuk (Brest), Olga Orlova (Tomsk),...»

«Блискавицкий А.А., Юон Е.М., Боголюбский А.Д., Мерецкова Т.Ф. Интеграция и представление информации в картографической информационно-поисковой системе ГБЦГИ. Для решения задач учета первичных и производных цифровых данных в масштабах Российской Федерации разработана Картографическая информационно-поисковая система (КИПС) Государственного банка цифровой геологической информации (ГБЦГИ) на основе COM-технологии интеграции приложений ESRI ArcGIS, MS SQL Server, MS Access-клиента и формирования...»

«Утверждаю Министр Министерства инноваций и инвестиций Красноярского края А.К. Вольф 2012 г. Концепция создания технопарка в сфере высоких технологий на территории Красноярского края Согласованно: г. Красноярск 2013 год Оглавление ОБЩЕЕ ОПИСАНИЕ ПРОЕКТА СОЗДАНИЯ ТЕХНОПАРКА НА ТЕРРИТОРИИ КРАСНОЯРСКОГО КРАЯ СТРАТЕГИЯ СОЗДАНИЯ ТЕХНОПАРКА 1. Определение специализации Технопарка 1.1. Выбор модели создания и функционирования Красноярского технопарка 1.2. Формирование технологической базы...»

«ГБОУ СПО МО «Волоколамский аграрный техникум «Холмогорка» ОТЧЕТ ПО ИТОГАМ САМООБСЛЕДОВАНИЯ ГБОУ СПО МО «Волоколамский аграрный техникум «Холмогорка»Адрес техникума: 143602 Московская область, Волоколамский район, с. Ивановское, д.39 Волоколамск 2012 г. Отчет по итогам самообследования В соответствии с приказом по техникуму № 41 от « _3_апреля 2012 года в период с 10 апреля 2012 года по «_10_июня 2012 года комиссия в составе: 1. Малахова Л.И. директор, председатель комиссии. 2. Букарева Е.Н....»

«Итоговый отчет Управления по делам образования города Челябинска о результатах анализа состояния и перспектив развития системы образования за 2013 год 1. Анализ состояния и перспектив развития системы образования 1.1. Вводная часть Город Челябинск – административный центр Челябинской области. Численность населения города Челябинска по полу и возрасту на конец 2013 года составляла: Городское население Возраст (лет) мужчины и женщины мужчины женщины Итого 1 169 432 522 768 646 664 в том числе по...»

««БИТВА ЛУЧШИХ ТРЕНЕРОВ 2014 года» 4 июля 2014 года, г. Киев 4-я Всеукраинская практическая бизнес-встреча для владельцев и руководителей В2В-компаний (корпоративного Бизнеса) B2BMaster-2014 Ежегодный Практикум динамичного успеха в В2В-Бизнесе – ответы инструментами на изменения в условиях ТОП-20 Лучших Тренеров СНГ по версии ежегодного Национального проекта «B2BMaster-2014» представят свой опыт в 2 практических Сессиях: «В2В-Управление» и «В2В-Продажи»Регистрация к участию: Партнер контрактного...»

«А. Б. Гостева, Е. В. Богомолова Стили организационного поведения среди волонтеров: кейс Самары Электронный ресурс URL: http://www.civisbook.ru/files/File/2014_2_GostevaBogomolova.pdf Перепечатка с сайта журнала «Человек. Сообщество. Управление» http://chsu.kubsu.ru/index.php/ru/ СТИЛИ ОРГАНИЗАЦИОННОГО ПОВЕДЕНИЯ СРЕДИ ВОЛОНТЕРОВ: КЕЙС САМАРЫ А. Б. Гостева, Е. В. Богомолова1 Волонтерство, являясь широко распространенным явлением, не может быть однородным и состоит из направлений, имеющих свою...»

«ЕВРАЗИЙСКИЙ СОВЕТ ПО СТАНДАРТИЗАЦИИ, МЕТРОЛОГИИ И СЕРТИФИКАЦИИ (ЕАСС) EURO-AZIAN COUNCIL FOR STANDARDIZATION, METROLOGY AND CERTIFICATION (EASC) ГОСТ МЕЖГОСУДАРСТВЕННЫЙ (проект, KZ, СТАНДАРТ первая редакция) Дороги автомобильные общего пользования ПРОТИВОГОЛОЛЕДНЫЕ МАТЕРИАЛЫ Методы испытаний Настоящий проект стандарта не подлежит применению до его принятия ГОСТ (проект, KZ, первая редакция) Предисловие Евразийский совет по стандартизации, метрологии и сертификации (ЕАСС) представляет собой...»

«– « АЛЬБЕРТ ЛИХАНОВ —¬– РАССКАЗ ‚‰, · ‡ „ ‚‡ ‡ЛИХАНОВ Альберт Анатольевич родился в 1935 году в г. Кирове. Окончил Ураль ский государственный университет им. Горького. Автор многих книг. Лауреат государственной премии России, премии Ленинского комсомола, международных премий им. Я. Корчака, М. Горького, многих других отечественных и зарубежных наград. Удостоен премии Президента РФ в области образования и премии Прави тельства РФ в области культуры. Председатель Российского детского фонда,...»

«БЮЛЛЕТЕНЬ №9 «НОВОСТИ КАЗАХСТАНСКОГО ЭКСПОРТА» РОССИЙСКИЕ ЧИПСЫ ДЕЛАЮТ ИЗ ПАВЛОДАРСКОГО КАРТОФЕЛЯ В прошлом году крупную партию корнеплодов у железинских овощеводов (Железинский район, Павлодарская обл.) закупил омский чипсовый завод (г. Омск). Россияне остались довольны КАРТОФЕЛЬ КАЗАХСТАНА качеством и намерены продолжить сотрудничество с ГОТОВЯТ НА ЭКСПОРТ казахстанскими производителями. А недавно в Омске представители павлодарского и омского бизнес-сообществ провели двусторонние переговоры,...»

«КРУГЛЫЙ СТОЛ Обеспечение осознанного выбора собственниками помещений в многоквартирных домах способа формирования капитального ремонта Обеспечение осознанного выбора собственниками помещений в многоквартирных домах способа формирования фонда капитального ремонта Дирекция по проблемам ЖКХ 31 октября 201 КРУГЛЫЙ СТОЛ Обеспечение осознанного выбора собственниками помещений в многоквартирных домах способа формирования капитального ремонта В настоящих аналитических материалах представлены...»

«IPO Яндекса 17 Мая 2011 Инвестиции в растущий интернет В мае 2011 г. должно состояться IPO лидера российского интернетрынка компании «Яндекс». Учитывая перспективы роста мировой и российской интернет-аудитории, а также самой компании, мы полагаОценка ем, что ее акции представляют интерес для инвесторов. Целевая стоимость 7 147 – Компания планирует продать 52,2 млн. обыкновенных акций класса А, а собственного капитала, 9 462 вырученные средства направить на общекорпоративные цели, включая млн....»

«УДК 004.9:658.6 ББК65.42с51я9 Н49 Lizenzausgabe des Rudolf Haufe Verlags, Bundesrepublik Deutschland, Freiburg i., Br., 2005 Licensed edition by the Rudolf Haufe Verlag, Federal Republic of Germany, Freiburg, 2005 Лицензионное издание Издательства Рудольф Хауфе, ФРГ, Фрайбург, 2005 Нёльке, Клаудиа. Н49 Проведение презентаций / Клаудиа Нёльке; [пер. с нем. Д. В. Ковалевой]. — 2-е изд., стер. — Москва : Омега-Л, 2007. 144 с. : ил. (TASCHEN GUIDE. Просто! Практично!). — Доп. тит. л. нем. — ISBN...»

«Природа не для всех очей Покров свой тайный подымает: Мы вс равно читаем в ней, Но кто, читая, понимает? Д. В. Веневитинов Надо истинную мораль извлечь из естественных начал вселенной, из е общих законов, и сделать е, таким образом, убедительной и приемлемой всеми людьми. К. Э. Циолковский Рано или поздно, под старость или в расцвете лет, Несбывшееся зовет нас, и мы оглядываемся, стараясь понять, откуда прилетел зов. Тогда, очнувшись среди своего мира, тягостно спохватясь и дорожа каждым днем,...»

«проблема заключается не в отсутствии или недостатке профессиональной этики, а в ее абстрактности, автономии или односторонней направленности. Однако, для того чтобы заявленные ценности могли существовать не только в рамках деклараций и кодексов, а могли работать, необходимо определить, какие институты могут быть компетентными для этического регулирования и способными ориентироваться на логику, определяющую профессиональную деятельность. Профессиональная деятельность имеет место в пределах...»

«Оглавление Исповедь автора. (вместо введения) Встреча в пути «Горячее материнское спасибо.» День за днем (строки из дневника) Поплачь о нем, пока он живой. Люби его таким, какой он есть (будни хосписа) «Вы – моя последняя надежда.» Письмо с того света, или куда приводят мечты Всем смертям назло! И жизнь, и слезы, и любовь настоящего человека «Возлюби ближнего своего, как самого себя» Письма издалека. Природа-мать, когда б таких людей ты иногда не посылала миру, засохла б нива жизни....»

«Труды школы-семинара «Волны-2014». Секция 9 СЕКЦИЯ 9. НЕЛИНЕЙНАЯ ДИНАМИКА И ИНФОРМАЦИОННЫЕ СИСТЕМЫ Теоретический анализ влияния внешней периодической силы на режим пассивной синхронизации мод полупроводтникового лазера Р.М. Архипов, М. Раджюнас, А.Г. Владимиров Влияние межминизонного туннелирования на сложные процессы в полупроводниковой сверхрешетке А.Г. Баланов, А.А. Короновский, О.И. Москаленко, А.О. Сельский, А.Е. Храмов. 7 Использование технологии OpenCL в задачах исследования...»

«European Researcher, 2014, Vol.(86), № 11Copyright © 2014 by Academic Publishing House Researcher Published in the Russian Federation European Researcher Has been issued since 2010. ISSN 2219-8229 E-ISSN 2224-0136 Vol. 86, No. 11-1, pp. 1978-1992, 2014 DOI: 10.13187/er.2014.86.1978 www.erjournal.ru Geosciences Науки о Земле UDK 504.064 The Chemical Composition of Surface Waters of Technogenically Affected Geo-Systems in the Eastern Donbas Region* 1 Olga S. Reshetnyak 2 Anatoly M. Nikanorov 3...»

«ЦЕЛИ В ОБЛАСТИ РАЗВИТИЯ НА ПОРОГЕ ТЫСЯЧЕЛЕТИЯ: ОТЧЕТ ТУРКМЕНИСТАНА ТУРКМЕНИСТАН – АШХАБАД – 2003 Введение 1.Почему составлен этот доклад? На пороге нового тысячелетия на Генеральной Ассамблее ООН главы государств и правительств изложили свое видение мира и признали свою ответственность за судьбу человечества, утверждение принципов человеческого достоинства, справедливости и равенства. Была принята Декларация тысячелетия, в которой определены конкретные цели развития и искоренения нищеты. В...»

«Федеральное государственное бюджетное  образовательное учреждение высшего  профессионального образования  «Челябинский государственный университет»    Библиотека  Информационный бюллетень  новых поступлений  2015          № 4 (185)  «Информационный бюллетень новых поступлений»  выходит с 1997 г.          Периодичность:  в 1997 г. – 4 номера в год  с 1998 г. – 10 номеров в год  с 2003 г. – 12 номеров в год  с 2007 г. – только в электронном варианте и размещается на сайте ...»








 
2016 www.nauka.x-pdf.ru - «Бесплатная электронная библиотека - Книги, издания, публикации»

Материалы этого сайта размещены для ознакомления, все права принадлежат их авторам.
Если Вы не согласны с тем, что Ваш материал размещён на этом сайте, пожалуйста, напишите нам, мы в течении 1-2 рабочих дней удалим его.